Xatirələr və qısa notlar sürgündə

əhməd ümid yazdani (Azəroğlu)

"Xatirələr və qısa notlar sürgündə"

Ön söz:

Bu xatirələr həyatımın üç vətən arasında formalaşmış bir hissəsini nəql edir.

Mən Güney Azərbaycanın paytaxtı Təbrizdə doğulmuşam; uşaqlıq xatirələrimin, ana dilimin və ilk ictimai təcrübələrimin formalaşdığı ilk vətənim orasıdır. İkinci vətənim Azərbaycan cümhuriyyətidir; hərçənd orada uzun müddət yaşamamışam, amma həmişə oranı birinci vətənimin bir parçası hesab etmişəm. Sovet İttifaqının süqutundan və müstəqilliyin əldə olunmasından sonra oranı dilimin, mədəniyyətimin və milli kimliyimin qorunması üçün möhkəm bir qala kimi görmüşəm.

Və nəhayət, üçüncü vətənim Almaniyadır; birinci vətənimi tərk etdikdən sonra gəldiyim və yeni bir həyat qurduğum ölkə.

 

Birinci fəsil

“Biz türklərin böyük bir ayıbı var: çox danışırıq, az yazırıq.”

Bu sözü mənə 1989-cu ildə Berlin şəhərində, Feurig xiabanında fəaliyyət göstərən Azərbaycanlıların Mədəniyyət Dərnəyinin həftəlik toplantılarından birində Türkiyənin görkəmli tarixçisi, professor İlber Ortaylı dedi. Həmin illərdə bu toplantılar hər həftə Social Demokratlar Partiyasının ofisində keçirilirdi və professor Ortaylı da o gün məclisin qonağı idi.

Söhbət zamanı onun söylədiyi bu cümlə yaddaşımda dərin həkk olundu. Bu sözlər məni uzun müddət düşündürdü. Zaman keçdikcə daha aydın anladım ki, həmin fikir yalnız ümumi bir mülahizə deyil, eyni zamanda Güney Azərbaycan türkləri haqqında da danılmaz bir həqiqəti ifadə edir.

Əlbəttə, maddi yoxsulluğun geniş yayıldığı və cəmiyyətin ağır sosial, mədəni və siyasi basqılar altında yaşadığı bir ölkədə yazıçıların və mədəniyyət yaradıcılarının az olması təbiidir. Sosial azadlıqların yoxluğu, milli dil və mədəniyyətin amansız şəkildə sıxışdırılması, orta əsrlərdən yadigar qalmış din və məzhəb dəyərlərinin hakimiyyəti, iqtisadi dağılma və milyonlarla azərbaycanlının — sərmayədarlardan və sənətkarlardan tutmuş qələm adamlarına qədər — Tehrana və başqa fars şəhərlərinə köçməsi hamısı birlikdə elə bir toplum yaratmışdır ki, çox danışır, amma az yazır.

Bundan əlavə, yazılanların böyük hissəsi fars dilində və ərəb əlifbası ilə yazılır; halbuki bu əlifba Azərbaycan türkcəsinin səs quruluşu ilə uyğunlaşmır və onu dəqiq şəkildə ifadə etmək gücünə malik deyil.

Məsələn, “اون” sözü eyni zamanda “on”, “un”, “ön” və başqa mənalar daşıya bilər. Bu əlifbada “h” hərfinin bir neçə forması vardır; “z” üçün üç müxtəlif işarə, “s” üçün iki, “t” üçün də bir neçə fərqli yazılış mövcuddur. Hətta sadə “Təbriz” adını belə müxtəlif üsullarla yazmaq mümkündür. Bu yazı qarışıqlığı özü də düşüncə və ədəbiyyat yaradışılının yolunda bir maneəyə çevrilmişdir.

Elə buna görə də mən inanıram ki, Azərbaycan yazıçıları bu əlifbanı kənara qoymalı və dillərini latın əlifbası ilə yazmalıdırlar. Mən də məhz bu səbəbdən bu xatirələri ana dilimdə və latın əlifbası ilə qələmə alıram. Yaxşı bilirəm ki, yazdıqlarım qrammatik və üslubi baxımdan qüsursuz deyil; buna baxmayaraq ana dilimə olan sevgim sonsuzdur və məni bu dildə yazmağa vadar edən də məhz bu sevgidir.

---------------

Biz azərbaycanlılar özümüzü Alman cəmiyyəti ilə müqayisə etdikdə görürük ki, dörd-beş nəsil əvvəl yaşamış əcdadlarımız haqqında demək olar ki, heç nə bilmirik: harada yaşadıqlarını, nə etdiklərini, həyatlarını necə keçirdiklərini. Halbuki bir çox alman ailələri yalnız ata-babalarının həyatını bilməklə kifayətlənmir, hətta onların yazılı sənədlərini də nəsildən-nəslə qoruyub saxlayırlar. Sanki orada tarixi yaddaş yazılı bir davamlılığa malikdir, bizdə isə keçmiş çox vaxt unutqanlığın səssizliyində itib gedir.

Artıq əlli ildən çoxdur ki, Almaniyada yaşayıram. Bu ölkənin universitetlərində təhsil almışam, ailə qurmuşam, işləmişəm, vergi vermişəm və nəhayət ikinci dərəcəli vətəndaşlıq statusuna çevrilmişəm. Bütün bu illər ərzində yaşadığım cəmiyyətdə faydalı bir insan olmağa çalışmışam və eyni zamanda demokrasi, insan hüquqları və əsarət altında olan bütün xalqların — o cümlədən İran adlı ölkədə daxili müstəmləkəçilik altında yaşayan öz xalqımın — azadlığı uğrunda mübarizədən əl çəkməmişəm.

Bir müddət əvvəl öz-özümə dedim: indi yetmiş üç yaşına çatmısan — sabah sağ qalacağını haradan bilirsən? Qocalıq xəstəlik gətirir, ömrü qısaldır, gözləri zəiflədir. Buna görə də bu dünyanı tərk etməzdən əvvəl həyatımın bəzi acı-şirin xatirələrini, həmçinin siyasi-ictimai düşüncə, təcrübə və fəaliyyətlərimin bir hissəsini yazıya köçürmək daha yaxşıdır.

Burada yazılanlar İranla bağlı xatirələrimdən və siyasi sürgün illərimdən ibarət rəngarəng, lakin parçalı xatirələrdir. İran kimi üçüncü dünya cəmiyyətlərində, xüsusilə ailə və yaxınlar haqqında tənqidi danışmağı gizlədən və hətta qınayan adət-ənənələrin əksinə olaraq, bu xatirələr açıq və pərdəsiz şəkildə yazılmışdır — ömrünün əlli ildən çoxunu Avropada keçirmiş bir insanın baxışı ilə və məsələlərə Avropa sosioloji düşüncəsi ilə yanaşaraq.

Bu xatirələr tam deyil. Çünki hər insan keçmişinin bəzi guşələrini istər-istəməz qəlbinin və yaddaşının dərinliyində gizli saxlayır.

 

Doğulduğum yer və həyatın başlanğıcı

1947-ci ildə Təbrizin Əmireqız məhəlləsində dünyaya gəldim. Mən atamla anamın ortaq yeganə uşağı idim. Onlar həyatlarında hərəsi üç dəfə evlənmiş, üç dəfə ailə qurmuş və üç dəfə də o ailələri itirmiş insanlar idilər.

On bir uşaq onların soyadını daşıyırdı və on bir nəfərimiz atamın evində böyüdük: dördü atamın birinci arvadından, yeddisi isə ikinci arvadından idi. Bundan başqa, anamın sonrakı evliliklərindən olan dörd ögey bacı-qardaşım da vardı ki, bizdən uzaqda – Tehranda yaşayırdılar. Amma mən atamla anamın yeganə ortaq uşağı idim və məhz buna görə həyatım bir müəmmayla başladı.

Bir gün yazın ortalarında atam məni (yelatı) velosipedi ilə şəhərdən kənara apardı. Təbiətdə gəzərkən günəş altında xəyala dalmış kimi dayanan inəkləri gördü. Velosipeddən düşdü, onlardan birini göstərdi və həm ciddi, həm də zarafatla dedi:

“Görürsən o inəyi? O, sənin anandır.”

Dörd-beş yaşım varıdı. Susdum. Uşaq zehnimdə gizli bir sirr yaranmağa başladı.

Bir neçə ay sonra eyni səhnə yenə təkrarlandı və mən tərəddüdlə soruşdum:

“Necə ola bilər ki, bir inək mənim anam olsun?”

Atam izah etdi:

“Sən ana südü ilə böyüməmisən. İnək südü ilə böyümüsən. Ona görə də inək sənin anandır.”

Bu izahdan sonra bir sirr dağıldı, amma başqa bir sirr qaldı. O sirr on üç yaşımadək mənimlə qaldı – ta ki bir gün həqiqət Təbrizin Səfi bazarındakı kiçik kitab və dəftərxana dükanımızın qapısından içəri girənədək.

Ordudan təqaüdə çıxmış bir sərhəng varıdı ki, tez-tez atama kömək edərdi. O gün də həmişəki kimi dükanın sonunda oturub kitab oxuyurdu. O, savadlı bir adam idi; böyük bir evi, qızılgüllərlə dolu bağı və siyasət barədə sarsılmaz fikirləri varıdı. Atam bəzən məni tətil günlərində onun yığıncaqlarına aparardı. Mən isə çox darıxardım; qoca kişilərin söhbətləri mənə boş səslərin əks-sədası kimi gəlirdi.

Ta ki bir gün farsca danışan yüksək rütbəli bir zabitin – bəlkə də tiryək sərxoşluğunda – belə dediyini eşidənədək:

“İstər Tanrının əmri olsun, istər şahın! Əlahəzrət əmr versə, İran ordusu ilə bir neçə günə Rusiyanın işğal etdiyi torpaqları geri alaram, hətta Moskvaya qədər gedərəm.”

Onun sözləri içimdə qığılcım kimi alışdı. Qürur hiss etdim – belə cəsur adamlarla eyni ölkədə yaşadığım üçün. Uşaqlar ürəklərinin bütün genişliyi ilə belə boş və gülünc sözlərə inanırlar.

O yay günü bir qadın dükanımıza daxil oldu. Səliqəli və zərif geyinmişdi. Nə kömək edə biləcəyimi soruşdum. O mənə baxdı.

“Adın Əhməddir?”

“Bəli...”

“ Mən sənin ananam.”

Bir anlıq hər şey sükuta qərq oldu.

Sərhəng – atamın həyat hekayəsini bilən adam – başını qaldırdı, anamla salamlaşdı və söhbəti davam etdirdi: atam səfərə gedib, bir neçə günə qayıdacaq.

Anam məndən soruşdu ki, onunla gedib böyük anamı görmək istəyirəmmi. Başımı tərpədib “bəli” dedim.

Bazarın kənarında, küçədə qara bir maşın gözləyirdi. Anamın əri – cənab F. – və arxa oturacaqda oturan balaca qız (ögey bacım) bizi maşına mindirdilər. Getdiyimiz ev böyük həyətli, qədim və möhtəşəm bir bina idi. Anam Təbrizdə qaldıqları günlər üçün o evi kirayələmişdi.

Böyük anam zərif bir qadın idi. Adımı çəkdi və mənə bir şəkil verdi: atam, atamın birinci evliliyindən olan ögey bacım və mən.

O gecə orada qaldım. Sabahı gün anam məni yenidən dükanımıza gətirdi. Hər şey sanki bir yuxu kimi idi.

O görüşlə gimnasiyonu bitirdiyim gün arasındakı illərdə anamı cəmi iki dəfə daha gördüm; hər dəfə bəlkə iki saat. Təbrizin bazarlarında gəzişirdik və o, hər dəfə mənə bir ipköynəyi alırdı.

Ona olan həsrətim getdikcə böyüyürdü. Ona məktublar yazırdım, bəzən cavab da gəlirdi. Bir dəfə ögey bacı-qardaşlarımın şəklini göndərmişdi; mən onları dərs kitabımın içində gizlədirdim.

gimnasiumu bitirəndən sonra Tehrana getmək üçün bəhanə yarandı. Rəsmi olaraq universitet imtahanında iştirak etmək istəyirdim. Amma əslində yalnız onu görmək istəyirdim.

Atam fikirlərimi bilirdi. Bir gün Təbriz bulvarında əmməoğlumla gəzərkən soruşdu:

“Tehranda universitetə qəbul olsan, təhsil xərcini kim ödəyəcək?”

Sakitcə dedim:

“İşləyərəm, öz xərclərimi özüm qarşılayaram.”

Uzun müddət mənə baxdı. Sonra başını tərpətdi:

“Gedə bilərsən. Amma ananı görməməlisən. Əgər bunu etsən, peşman olacaqsan.”

“Niyə?”

 Bir an susdu. Sonra ruhumu bıçaq kimi kəsən sözləri dedi:

“Çünki sənin anan pis qadındır. Gündüzlər evinə çoxlu kişi gəlib-gedir.”

Sarsıldım. İçimdə nəsə qırıldı.

Evə qayıdanda anamın mənə göndərdiyi şəkli götürdüm, həyətin tualetinə getdim və onu yandırdım. Amma beynimdə yeni bir sirr yaranmışdı – həqiqətlə yalan arasında qalan bir sirr.

Atam bunları mənim Tehrana gedib anamın yanında qalmağımdan qorxduğu üçün deyirdi?

Yoxsa dini inancına görə belə ittiham edirdi?

Yoxsa ayrılığın acısı hələ də içində yanırdı?

Yoxsa mənim simamda anamın simasını görür və ondan qisas almaq istəyirdi?

Yoxsa həqiqəti deyirdi?

Bu suallar içimdə kök saldı.

Amma yenə də getdim. Həqiqəti öz gözlərimlə görmək üçün.

Tehranda onun ünvanını tapdım. İki dəfə evinin yanından keçdim. Təxminən üç saat bir elektrik dirəyinin yanında gözlədim. Heç nə yox idi: nə kişi, nə səs, nə də şübhəli bir kölgə. Atamın sözləri başımda döyünürdü, amma ev sakit idi.

Axşamüstü yaxın idi ki, anam maşını ilə gəldi. Ona yaxınlaşmağa cəsarət etmədim. Sadəcə pıçıldadım:

“Sabah...”

Ertəsi gün qapının zəngini basdım. Heç kim yox idi. Axşam yenə gəldi – bu dəfə iki uşaqla. Onlar gülürdülər. Və mən anladım: bu ev günah evi deyildi. Bu, həqiqi bir ev idi.

Cəsarətimi toplayıb zəngi çaldım.

Qapını açdı. Əvvəl təəccübləndi, sonra gülümsədi:

“Əhməd!”

Evin içindən çay və təzə çörək qoxusu gəlirdi. Uşaqlar oynayırdı. O mənə sakit və ciddi şəkildə qulaq asdı. Sabahı gün maşını ilə Tehranın küçələrində gəzdik.

Orada iyirmi bir gün qaldım – iyirmi bir gecə. Və ilk dəfə anladım ki, anam günahkar deyildi. O sadəcə güclü bir qadın idi.

Tehranda qaldığım müddətdə iki səhnə yaddaşımda dərin iz qoydu.

Bir gün anamın tanışlarından olan bir ailə evə gəlmişdi. Anam məndən xahiş etdi ki, mətbəxdə qalım və kimsə məni görsə, Təbrizdən xalama qonaq gəldiyimi deyim. Mən də elə etdim. Bəlkə də o utanırdı ki, desin: bu da mənim birinci evliliyimdən olan oğlumdur.

İkinci səhnə isə dilim və ləhcəm ilə bağlı idi – milli-dil ayrı-seçkiliyi ilə ilk qarşılaşmam.

Qəzetlərdə oxumuşdum ki, Tehranda yeni yaradılmış Zob-e Ahan şirkəti işçi axtarır. Öz-özümə dedim: universitetə qəbul olsam, həyat xərclərimi ödəmək üçün bir iş tapmalıyam.

Sənədlərimi hazırladım və anamla birlikdə şirkətin idarəsinə getdik. Sənədləri təhvil verib çıxarkən, masada oturan səliqəli katibə adımı soruşdu ki, siyahıya yazsın.

Soyadımı türk ləhcəsi ilə dedim.

O mənə baxdı və rəsmi səslə dedi:

“Bağışlayın, siz Ümid Yəzdani yox, Omid Yəzdani demək istəyirsiniz, eləmi?”

Bir az tərəddüdlə dedim:

“Bəli… Omid Yəzdani.”

Çölə çıxanda anam gülərək, amma bir az da ciddi dedi:

“Unut bunu. Burada sənə iş verməzlər. Çünki başa düşdülər ki, türksən.”

O gün milli-dil ayrı-seçkiliyi ilə ilk dəfə qarşılaşdım. Acı bir təcrübə idi və yaddaşıma həmişəlik həkk olundu.

Anamın həyat hekayəsini yalnız qırıq-qırıq rəvayətlərdən toplaya bilirəm. Amma onlardan belə bir qadının obrazı yaranır: sərt dini şəhərin qaranlığından çıxıb öz iradəsinin işığında yaşamağı seçən bir qadın.

Atası – mənim babam – Təbrizin yaxınlıqında olan kiçik bir şəhərdə güclü bir ruhani imiş; bir neçə arvadı və hətta şəxsi zindanı varmış. 1945-ci ildə Güney Azərbaycanda sosial-demokrat meylli milli hökumət qurulanda, o, “allahsızlar”a qarşı xütbələr oxuyarmış.

Şəhərin əsas küçəsi asfaltlananda minbərdən qışqırmışdı:

“Bu asfaltın üstündə atılan hər addım günahdır! Kim onu dağıtsa, qiyamət günü Allahın qarşısında başı uca dayanacaq!”

Və kişilər elə həmin gecə asfalti sökməyə başladılar – bıçaqla, çəngəllə, qaşıqla, külünglə. Sanki zamanı geriyə qaytarmaq istəyirdilər.

Böyük anam, qızı – yəni anam – ilə birlikdə Təbrizə qaçdı. Anam on altı yaşında atamla evləndi, amma onun artıq evli olduğunu bilmirdi. Həyatı əsarət kimi idi.

Bir gün atamın birinci arvadı – Qum şəhərində bir neçə ay valideynlərinin  yanında qaldıqdan sonra – qucağında körpə uşaqla qapıya gəlib dedi:

“Mən sənin ərinin arvadıyam!”

Anam cavab verdi:

“Mən də!”

Amma anam iki arvadlı bir kişi ilə yaşamağı qəbul etmədi.

Atamın anası – mənim böyük anam – anamı qara cadu ilə ram etməyə çalışdı. Bir qoca cadugər sərçə əti və sehrli otlar gətirdi. Amma anamı görəndə dedi:

“Mən belə gənc və gözəl bir qadına pislik edə bilmərəm.”

Mən üç-dörd aylıq olanda anam şəriyət qanunlarına görə məni atamın yanında qoyub getdi. Döyüldü, hədələndi, amma sınmadı.

Sonralar anası ilə birlikdə Məhabada (Soyuq Bulaq) getdi; orada papaq tikən qardaşının yanında yaşadı. Çox mədəniyyətli və mehriban bir kürd mənşəli ziyalı ilə evləndi, iki oğul dünyaya gətirdi və sonra onu da tərk etdi.

Sonralar Tehran şəhrində yoxsul bir həyat surəndən sonra Fərəh Pəhləvinin qadınları müdafiə təşkilatında fəaliyyət göstərdi və eyni zamanda Pəhləvi diktaturluğuna qarşı yumşaq müxalifətdə oldu.

Siyasi şüura çatdı.

Şəhin Şərifi təxəllüsü ilə fars dilində dörd sosial-tənqidi roman yazdı –

“Tanrı ilə müsahibə”

“Kişilərin kuklası”

“Diplomlu işsiz”

“Mənasız bir həyat”

Bu kitablarda qadınların sıxışdırılması, dinin zorakılığı və patriarxal sistemin qəddarlığı haqqında da danışdı.

Ali təhsili yox idi, amma sosial biliyi varıdı. Bu bilik yalnız mübarizədə qazanılır. O yoxsulluğu, utancı və təkliyi tanıyırdı – amma qüruru da.

Ruhaniliyin cəmiyyətdəki rolunu sərt tənqid edirdi. Mənə deyirdi:

“İslam ruhaniliyi həmişə əvvəl qadına və təhsilə hücum edib.”

O, Təbrizdəki ilk müasir məktəbin – Rüşdiyyə məktəbinin – dağıdılması haqqında verilən fətvalardan danışardı. Xurafatdan, nadanlıqdan, aclıqdan və xəyanətdən – sevdiyi, amma eyni zamanda məhv edən bir ölkədən danışardı.

İki dəfə Almaniyada məni ziyarət etdi. Birlikdə gəzdik, çay içdik, keçmiş haqqında az danışdıq. Bilirdim ki, onun susqunluğunda dediklərindən daha çox söz gizlənib.

Dörd il əvvəl əbədi olaraq gözlərini yumdu.

Heç bir vida olmadan. Heç bir izah olmadan.

Amma kölgəsi qalıb.

Bir qadının kölgəsi –
odun içində dayanan
və yanmayan bir qadının.

Mənim ən böyük arzum onun səssiz məzarı ilə üz-üzə gəlməkdir.

----------------

Ata

Atam milyonlarla atalar kimi köhnə adətlər və qədim ictimai qaydaların hökm sürdüyü bir mühitin oğlu idi. Bu gün keçmişə baxanda anlayıram ki, onun çox sərt davranışları və hökmləri təkcə şəxsi xasiyyətdən doğmurdu. O, böyüdüyü mühitin təsiri altında formalaşmışdı. O mühitdə bəzi yenilik cəhdləri olsa da, cəmiyyətin dərin qatlarında hələ də ənənəvi münasibətlər və dinin gündəlik həyat üzərində güclü təsiri qalmaqda idi. O dövrün tarixi və ictimai quruluşu atamın dünyagörüşünün və xasiyyətinin yaranmasında böyük rol oynamışdı.

Ailə böyüklərinin dediyinə görə, atam Mirza Ağa Əli bir növ şərqin playboyu sayılırdı. Frank Sinatra və ya Din Martin kimi geyinərdi, kişilərin arasında qısqanclıq və qadınların ürəyində gizli arzular oyadardı. Saçını həmişə dövrün modasına uyğun kəsdirərdi, “Dəməşqdən olan ətiri özünə vururdu, ayaqqabıları parıldayardı. Yanında balaca ağ bir it gəzdirərdi; sanki onun zərif geyiminin bir hissəsi idi.

O, mərsiyə və yas kitablarından tutmuş qadağan olunmuş siyasi kitabların da tapıldığı bir kitab dükanının sahibi idi.

Amma bu Mirza Ağa Əlinin düşüncə dünyası yavaş-yavaş dəyişdi. İslam qayada-qanunlar ilə keçirdiyi daxili çəkişmələrdən sonra tədricən başqa bir insana çevrildi: çox sərt və fanatik bir müsəlmana və eyni zamanda ailənin içində qorxu yaradan bir adama.

Altı-yeddi yaşım olandan bəri onun bir dəfə də namazını buraxdığını və ya Ramazan günlərində oruc tutmadığını xatırlamıram.

Uzaqdan baxanda o mehriban və dindar bir bazar adamı kimi görünürdü. Qaydalı, nizamlı, Tanrının qarşısında baş əyən, məsciddə alnını yerə qoyan bir kişi kimi tanınırdı.

Amma kim ona daha yaxınlaşsaydı, o parçalanmış ruhu görürdü; dərinliyində iki ayrı dünyanın səssiz çəkişməsini, gizlənmiş bir yarığı.

Bazarda isə o tamam başqa adam idi. Sanki “bazarın atası” idi. Şüarı beləydi: “Pox satılar, yox satılmaz!” Məqsədli, cəld, ayıq bir satıcı. Müştəri hələ ağzını açmadan, onun üzünə baxıb “qadağa” bir kitabın qiymətini gözlərindən oxuyardı.

Amma evdə o başqa bir adam idi: adı naməlum olan qorxuların əsiri. Elə cinlər ki, bəlkə özü də onları tanımırdı, ya da tanımaq istəmirdi. O görünməz qorxular ki, bacılarımın məktəbə getməsinə yol vermir, musiqini isə qadağan olunmuş və böyük günah sayırdı.

Buna görə bacılarım kiçik radiomuzu yataq otağında gizlədib, atam evdə olmayanda onu çıxarıb bir neçə dəqiqə həyatın səsini dinləyərdilər.

Bacılarımın savadsız qalmaması üçün qohumlarımızdan Fəridə adlı gənc bir qızı çağırdıq ki, həftədə iki saat gəlib onlara oxumağı və yazmağı öyrətsin.

Fəridə Təbrizdə Kişavərzi (kənd təsərrüfat) bankında typist işləyirdi. O müasir və örtüksüz bir qız idi. Anası öldükdən sonra kirayə bir evdə qoca və kasıb atası ilə yaşayır, onun dolanışığını təmin edirdi.

Bizə gələndə yalnız çiçəkli bir baş örtüyü bağlayır, üzünü örtmürdü.

Bir neçə ay keçəndən sonra məsciddən atama bir məktub gəldi. Məktubda  təxminən belə yazılmışdı:

“Qardaş Mirzə Əli! Siz dindar bir adamsınız və məscidin xalçaları üçün çox zəhmət çəkmisiniz. Amma xəbərdar olun ki, örtüksüz bir qadın sizin evinizə gəlib-gedir. Bu iş İslamın hökmünə ziddir və bağışlanmaz günahdır. Qiyamət günü buna necə cavab verəcəksiniz?”

Atam məktubu oxuyandan sonra ikinci həyat yoldaşına dedi:

“Fəridəyə de ki, bizim evə gəlmək istəyirsə, çadra başına salsın və üzünü örtsün. Yoxsa artıq bizim evə gəlməsin.”

Fəridə o az gəlirə çox möhtac olduğu üçün bizə gələndə çiçəkli baş örtüyünü çantasına qoyur, qara çadra geyinir və üzünü örtürdü.

Atam tez-tez babam Kərbəlayi Abdulla haqqında danışardı. Onun adını çəkəndə səsi yumşalardı, baxışları uzaqlara gedərdi. Elə bil çox qiymətli bir şeyi itirmiş adam kimi danışardı.

Bir dəfə də anamdan söz açmışdı. Sirrdaşı olan dostuna Deyirdi:

“Onu sevirdim. Evimizdə yaşamaq istəməyəndə onun üçün ayrı ev kirayələdim. Bir gün həyətə girdim və səsini eşitdim. Kiminləsə danışırdı və deyirdi: səni sevirəm… qara gözlərini, gözəl gülüşünü...

Öz-özümə düşündüm ki, bəlkə yad bir kişi ilə danışır. Cibimdən bıçağı çıxardım və birdən otağa girdim. Gördüm ki, uşağı qucağına alıb və bu sözləri ona deyir.”

Bəlkə də elə o itkilər və şübhələr onu bu qədər sərt etmişdi.

Babam öləndən sonra atam hər cümə məni qəbiristanlığa aparardı. Ölüm haqqında danışmazdı. Amma uzun müddət səssizcə qəbrin yanında dayanardı. Bəzən əlini torpağın üstünə qoyub və Qurandan ayələr pıçıltı ilə oxuyardı.

Bəlkə də orada itirdiyi bir parçanı axtarırdı.

Evdə isə o balaca və qapalı bir səltənətin hökmdarı kimi yaşayırdı. Biz uşaqlar o səltənətin divarlarını keçə bilməzdik.

“Yad kişilər bir qadına baxsa, o qadın Tanrının yanında rüsvay olar.”

Bu söz güllə kimi səslənirdi. Qapıları bağlayan, ürəkləri qəfəsə salan bir söz idi.

Onun sərtliyi təkcə inam deyildi; qorxu idi. Nəyinsə əlindən çıxacağından qorxmaq idi.

Bu qorxunu mən uşaqlıqdan hiss edirdim.

Bir gün mənə dedi ki, stəkandakı çayın qalanını at. Mən sözünü düz başa düşmədim və stəkanı da atdım. Sındırılan stəkanın səsi atasının sözünü anlamayan bir uşağın qorxusu idi.

Başqa bir gün dükanımızda, qorxudan şalvarımı islatdım. Çünki atam olmayanda əl vurmağa haqqım olmayan radionun düyməsini basmışdım. Radio sakitcə danışmağa başlamışdı.

Atam qayıdanda radionu görmədi; yalnız məni gördü. Mənə elə baxdı ki, sanki yolundan keçən bir qarışqa idim.

Onun bu soyuq baxışı hər zərbədən daha ağrılı idi.

Amma zərbələr də oldu.

Onun gizli həyatındakı Ruhəngiz adlı qadın birdən yoxa çıxanda sanki ruhunun dayağı qopmuşdu. Bazarda mehriban və ağıllı satıcı olan atam evdə başqa bir insana çevrildi.

Qəzəbi birinci həyat yoldaşı Gülnazın üstünə düşdü. Qışqırıqlar, zərbələr və qoparılmış saçlar onun içində qopan tufanın əlaməti idi.

Amma elə həmin adam bazarda müştərinin qolundan tutub deyə bilirdi:

“Qardaş, həyat düşündüyündən qısadır. İnsan bütün ömrünü ağlamaq üçün doğulmayıb. Bir az da sevin, gülün. İnsan şad olanda Tanrı da şad olar.”

Bir neçə dəqiqə sonra isə müştəri yas kitabı əvəzinə mahnı kitabı alıb dükanı tərk edirdi.

Necə ola bilərdi ki, evdə qorxu və əzab yayan bir kişi, bazarda sevinc və gülüşdən danışa bilsin?

O çağlar bunu bilmirdim.
İndi düşünürəm: bazar onun tamaşa səhnəsi idi, ev onun savaş meydanı, ürəyi isə özünü itirdiyi bir yer.

1960-cı illərdə dövlətin farslaşdırma siyasəti daha da güclənmişdi. Türk dilində kitabların çapı və satışı qadağan idi. Buna görə də atam “Mirzə Əli Möcüz”, “Sabir”, “Lahuti” kimi ictimai-tənqidi divanları — qiyməti iki tumandan çox olmayan kitabları — gizlicə 20, 30, hətta 50 tumana satırdı. Qadağan olunmuş siyasi kitabların satışı böyük bir macəra idi. SAVAK məmurları kitab dükanlarına gəlir, özlərini müştəri kimi göstərərək kitabları toplamağa çalışırdılar.

Kitabçı rəfdən bir kitab götürəndə, SAVAK məmuru deyirdi:
“Kitabı verin və bütün oxşar kitabları da aşağı endirin.”

Onlar şəxsiyyət vəsiqələrini göstərir və kitabları özləri ilə aparırdılar. Bu iş kitab satıcılarına nisbətən böyük maliyyə zərbəsi vururdu.

Bir dəfə nəşriyyatımızda azərbaycanlı dəyərli şair **“Abbas Bariz”**in “El dayağına salam” adlı şeir kitabını nəşr etdik. Kitab hələ bazara çıxmamışdı ki, SAVAK məmurları hücum etdilər; min nüsxədən çox kitabı müsadirə edib apardılar. Guya bu kitabdakı tənqidi şeirlər ölkənin milli təhlükəsizliyini təhlükəyə salırmış.

SAVAK idarəsində atama “pantürkist” ləqəbi vermişdilər. O isə bu sözün mənasını bilmirdi və soruşmuşdu:

“Pantürkist nə deməkdir?”

Onlar cavab vermişdilər:

“Türk dilində kitab çap edən hər kəs pantürkistdir.”

Bu hadisədən sonra atam SAVAK məmurlarından biri ilə dostluq qurdu. O məmur mehriban, səliqəli geyinən və nəzakətli bir adam idi. Bilmirəm onunla atam arasında hansı söhbətlər olmuşdu və ya hansı razılaşma əldə edilmişdi; amma SAVAK bazardan hansısa kitabı toplamaq qərarına gələndə, həmin məmur hökm icra olunmazdan iki-üç gün əvvəl, heç bir pul ödəmədən dükanımıza gələrdi, bir qələm və ya dəftər götürərdi və alış edərkən qadağan olunmuş kitabın adını dilə gətirib gedərdi.

Atam kitabın qadağan olunduğunu biləndə məni Şuşayı-xanə bazarındakı yeddi-səkkiz kitab dükanına göndərirdi ki, onları xəbərdar edim. Mən qaça-qaça bütün kitab dükanlarına gedir və deyirdim:

“Habib ağa, bu kitab artıq yoxdur!
Möhsün ağa, bu kitab artıq yoxdur!
Ağa…, bu kitab artıq yoxdur!
Sirus ağa, bu kitab artıq yoxdur!”

Beləliklə, kitab satıcıları SAVAK məmurlarının hücumundan əvvəl kitabları gizlədirdilər. Bir neçə gün sonra SAVAK bazara tökülürdü; amma heç nə tapa bilməyib ümidsiz və əliboş geri qayıdırdılar.

Atamın SAVAK məmurlarına qarşı qısa, amma istehzalı gülüşü cəsarətdən deyil, daha çox illərlə susqunluqdan doğmuş səssiz bir inadkarlıqdan qaynaqlanırdı.

O özü də artıq nəyin üzərində dayandığını bilmirdi: paniranizm, panislamizm, yoxsa sadəcə haradasa səhv etmə qorxusu.

O, durmadan istiqamət dəyişən bir adam idi; inancdan deyil, sadəcə həmişə xilasın növbəti kölgədə olduğunu düşündüyü üçün.

Bu gün atamı xatırlayanda fanatik müsəlmanı, sərt bir əri və ya ağıllı bazar adamını görmürəm.

Sevdiklərini itirmiş və dərdini adlandıra bilməmiş bir insan görürəm.

Və eyni zamanda bəzən əlimdən tutub mənə kitablarla necə davranmağı öyrədən bir ata görürəm: hörmətlə, maraqla və həya ilə.

Amma düzünü desəm, o mənim üçün həmişə bir az yad qaldı.

Buna baxmayaraq onu sevirdim.

Elə buna görə də ölüm xəbərini eşidəndə „Şalaxtənzə“ getdim və təbiətin səssizliyi içində bir neçə damla göz yaşı tökdüm.

Onun öldüyünə görə yox.

ona görə ki, kaş elə bir atam olaydı ki, onun yasına doğrudan ağlayaydım.

--------------------

“Ruhəngiz”

Təxminən altı ay idi ki, atam onunla tanış olmuşdu. Adı Ruhəngiz idi.

Hüdudən İyirmi yaşı var idi. Cazibəli idi. Əmməsinin yanında yaşayırdı və diplom almaq üçün gecə məktəbinə gedirdi. Həftədə iki dəfə dükanımıza gəlirdi. Dükana girəndə gülüşü havanı dəyişdirirdi.

Atam sevinirdi, mən də onunla birlikdə sevinirdim. Su qabını götürüb bayıra çıxırdım.

Yarım saatlıq azadlıq — dostlarımla söhbət etmək üçün.

Amma bir həftə keçdi, ondan xəbər çıxmadı. Onunla atamın arasında nə baş verdiyini bilmirdim. Atam məni göndərirdi ki, barışmaq üçün yazdığı məktubları gecə məktəbinin qabağında ona verim.

Həftələrlə hər axşam məktəbin qapısının qabağında gözləyirdim. Məni görəndə yorğun bir gülüşlə deyirdi:

“Ah, əzizim, yenə bu qədər gözləmisən?”

Sonra məktubu alırdı.

Yalnız bir dəfə cavabını mənimlə göndərdi. Ondan sonra birdəfəlik yoxa çıxdı.

Onun yoxluğu atamı gündən-günə daha əsəbi, daha sərt və daha davaçı edirdi. Yavaş-yavaş evdə dava axtarmağa başladı.

Bir cümə günü bazarlar bağlı idi, nahar üçün süfrə başında oturmuşduq. Yeməyə irad tutdu, boşqabını pəncərədən bayıra atdı. Gülnaz Anam etiraz edəndə üzünə sillə vurdu. Sonra saçından tutub onu döyməyə başladı. Biz uşaqlar qışqırırdıq. Mən təxminən on dörd-on beş yaşında idim; onu dayandıracaq qədər güclü deyildim, amma Gülnaz ananı ondan ayıracaq qədər gücüm var idi.

Sonralar anladım ki, Ruhəngiz əslində kim idi.

Onun atası Azərbaycan Demokrat Firqəsinin üzvü idi; 1945-ci ildə Təbrizdə yaranan və qısa müddətə Azərbaycanın özünüidarəsini elan edən hərəkatın.

Onların ailəsində o dövr haqqında yalnız asta səslə danışırdılar, elə bil hələ də təhlükəli idi. O özünüidarə etmə dövründə qadağan edilmiş ana dilimiz yenidən azad oldu; uşaqlar məktəbdə öz dillərində dərs oxudular; qadınlara səsvermə haqqı verildi; torpaqsız kəndlilər torpaq bölgüsü ilə ilk dəfə öz paylarına torpaq aldılar.

Ümidlə dolu bir dövr idi — o qədər qısa ki, sonralar sanki bir şayiə kimi görünürdü. Universitet, yetim evi, teatr və filarmoniya yaradıldı; küçələr asfaltlandı, parklar salındı. Elə bil qurub-yaratmaqla gələcəyi əllərində saxlamaq istəyirdilər.

Amma 1946-cı ildə Stalin sovet qoşunlarının Azərbaycandan geri çəkilməsini əmr etdi. Şahın ordusu girəndə özünüidarə dövrü sona çatdı. İyirmi mindən çox insan öldürüldü. Türk kitabları yandırıldı, məktəblər bağlandı, rəhbərlər, müəllimlər və fəallar tutuldu, asılıb və güllələndi.

Ruhəngizin atası Miyana şəhərində silahlı müqavimət göstərdi və öz evinin qabağında gülləbaran edildi.

Anası — firqənin qadınlar təşkilatının fəalı — tutuldu.

Beş il həbsdən sonra özünü öldürdü.

Ruhəngiz bu məğlubiyyətin övladı idi. Valideynlərinin acı taleyi, hər ümidə qarşı yaranmış güvənsizlik — hamısı onun içində yaşayırdı. Özündə bir hekayə daşıyırdı; ona heç vaxt danışılmamış bir hekayə, amma o bunu əvvəldən bilirmiş kimi yaşayırdı.

İki il sonra Ruhəngizi yenidən gördüm — Təbrizdə Ərk qalasının qabağında. Birlikdə gedib dondurma yedik. O, Əli haqqında soruşdu, dərin bir ah çəkdi və dedi:

“ Mən sadəcə düşüncəli adamlarla danışmaq istəyirdim — mədəniyyət, siyasət, dil və ədəbiyyat haqqında.

Əli hər şeyi yanlış anladı. O mənə sahib olmaq istəyirdi.”

---------------

Uşaqlıq illərindən məhəllə xatirələri

Atam tərpənmədən dayanmışdı.

Gözlərində yaş yığılmış, üzündə müqəddəsliyə bənzər bir təzim varıdı. Onun üçün Məhərrəm sadəcə təqvimdə olan bir ay deyildi; hər il Kərbəla hekayəsinin yenidən səhnəyə qoyulduğu yas mövsümü idi.

Aşura elə bir gün sayılırdı ki, guya bütün tarix orada toplanır və sonda yalnız bir ad qalırdı: Hüseyn — Əlinin oğlu, üçüncü imam; yaralı bədəni və susuzluqdan qurumuş dodaqları ilə Kərbəla səhrasında düşmənlərin mühasirəsində qalmış, son nəfəsinə qədər sədaqətli.

Hər il Aşura gələndə atam əlimdən tutub, məni qəbiristanlığa aparardı. Oranın torpağı quru və boz idi; ağacsız, kölgəsiz bir yer — ölülər üçün bir otlaq kimi. Səssiz qəbirlərin arasında ağa babamın sadə bir daşı dayanırdı; soyumuzun səssiz nişanı. Atam o daşın yanında dayanardı, əlini torpağa qoyub, Qurandan ayələri asta səslə pıçıldayardı. Mən uşaq idim, sözlərin mənasını anlamırdım, amma ağırlığını hiss edirdim.

1981-ci ildə əmməoğlumu da orada torpağa tapşırdılar. Uzun illər Paris sürgünündə qaldıqdan sonra geri qayıtmışdı. Şah diktatorluğunun devrilməsinə sevinirdi. Amma çox keçmədən başa düşdü ki, vətən artıq onun üçün yer deyil. Yeni dini fanatizm və köhnə istibdadın qayıdışı — nəfəs almağa və gələcək qurmağa imkan verməyən bir hava idi.

Bir səhər tezdən Xəzər dənizinə tərəf getdi. Bəlkə sakitlik axtarırdı, bəlkə sadəcə sonu istəyirdi. Biləklərinin damarlarını açdı və dalğalara doğru getdi — sanki evinə qayıdırdı. Amma dəniz onu geri qaytardı; necə ki, ana itmiş uşağını buraxmaz.

Aşura günü isti və göz qamaşdırıcı idi. Qəbiristanlıq ağ köynəkli, əllərində qəmə tutan kişilərlə və uşaqlarla doldu. Başlar qırxılmışdı və hər kəllənin ortasında çılpaq bir halqa müqəddəs möhür kimi parıldayırdı.

Oxuyur, titrəyir və hamı birlikdə qışqırırdı:
“Şaxsey, Vaxsey! Şaxsey, Vaxsey!”

Qəmələr yuxarı-aşağı qalxırdı; nizamlı və amansız, sanki uğursuz quşların qanadları kimi. Qan üzlərə axıb, köynəkləri qırmızıya boyayırdı. Toz torpaq dəmir qoxusu ilə qarışıb, yeri paslı bir qan ləkəsinə çevirirdi. Qadınlar və uşaqlar ağlayırdı. Kişilər Hüseynin adını göyə bağırırdı.

Kişilərdən biri — iri bədənli, üzü yaralarla dolu — əlində olan xəncərini verməkdən imtina edirdi. Qışqırırdı ki, özünü Hüseynə qurban etmək istəyir. Camaat onun üstünə yığışdı. Onu razı salmağa çalışdılar, amma faydası olmadı. O yenə də qəməni vermirdi.

Birdən uzaqdan bir səs qalxdı; qırıq və boğuq bir səs — qəzəbli bir qocanın səsi:

“Buraxın onu. Qoy bu it oğlu öz cəzasını çəksin. Əgər kəlləsini yarmaq istəyirsə, yar­sın!”

Hamı kənara çəkildi. Kişi tək qaldı. Bir an çaşqın halda ətrafına baxdı. Artıq onun kəlləsini yarmağa mane olacaq heç kim yox idi. O zaman dağılmış bir ürəyin dərinliyindən qışqırdı:

“Hüseyn! Hüseyn!”

Və yerə yıxıldı. Dodaqlarına şərbət tökdülər ki, yenidən nəfəs alsın.

Atam tərpənmədən dayanmışdı. Gözlərində yaş yığılmışdı və bütün varlığı müqəddəs bir titrəyişlə dolu idi. Yavaşca dedi:

“Bu kişini görürsən? Allah cənnətdə ona ən yaxşı yeri verəcək.”

Mən isə içimdə artıq o qədər də əmin deyildim. Astadan dedim:

“İnşallah...”

Amma ürəyimdə düşünürdüm: görəsən biz ümumiyyətlə hansı cənnətdən danışırıq?

Bu gün o günü xatırlayanda, qəbirlərin tozu içində yenə uzaqdan dənizin pıçıltısını eşidirəm — bir zamanlar əmməoğlumu geri qaytaran o dənizin səsini.

---------------

İnsanların yarısını azadlığa layiq saymayan bir Tanrı doğrudan da Tanrıdırmı?

Şah hərbi paltarlı bir diktator idi. Qaranlıq toplumda “Ağ inqilab” adı ilə tərəqqi və işıq vəd edirdi. Amma qurduğu şey möhkəm deyildi, asanlıqla sarsılan bir quruluş idi. Qadınlara bəzi haqlar verdi; mollalar isə bunu dinə və müqəddəs dəyərlərə hörmətsizlik saydı.

İsti yay günlərinin birində məktəbim tez bağlandı. Evə qayıdarkən atamı bir neçə dostu ilə gördüm. Üzləri ciddi idi; sanki görünməyən bir şey yaxınlaşırdı.

Evdə hamı yuxarı otağa çıxdı. Mən də qapı yanında qulaq asırdım. Səsləri gah qalxır, gah enirdi. Məhəllə məscidinin pişnamazı Mirzə Qulam qəzəblə dedi:

— Bu kafir İslamı kökündən qoparmaq istəyir! Qadınlara kişilərlə bərabər hüquq verir. hətta səsvermə haqqı; buna necə cürət edir?

Gecələr mərsiyə şeirləri yazan növhəxan ayağa qalxdı və şeirini qəhrəmanlıqla oxudu:

“Ey müsəlmanlar,
Dövlətiniz yadların nökəridir.
Nökərin nökəri olmayın.
Kafirin taxtını devirin,
İslamı qurtarın!”

Oradakılar bir-bir kafirin devriləcəyinə and içdilər.

Mən isə səssizcə pəncərə yanında dayanıb damların arxasında batmaqda olan günəşi seyr edirdim və içimdə soruşurdum:

İnsanların yarısını azadlıq və bərabərliyə layiq saymayan bir Tanrı doğrudan da Tanrıdırmı?

-----------------

Abraham və Ömər

Abraham arıq bir uşaq idi. Küçələrdə itmiş kölgə kimi gəzirdi. Hələ on üç yaşı da tamam olmamışdı, amma üzündə sanki erkən böyümüş bir insanın izləri varıdı; elə bil dünya onu uşaqlıqdan tez çıxarmaq istəyirdi.

Onu nadir hallarda görürdük. Görəndə də başı aşağı, çiyinləri bədəninə sıxılmış halda gəzirdi; sanki divarların arasında yox olmaq istəyirdi.

Mən onun haqqında yalnız atamdan eşitdiyimi bilirdim: atası yəhudi idi və Abraham da yəhudi adı daşıyırdı. Amma o dar və qarışıq illərdə insanların inancı, qəzəbi və cəhaləti bir-birinə qarışmışdı. Fərqli olmaq çox vaxt düşmən olmaq demək idi.

Uşaqlıq ağlımla mən də buna inanırdım. Bizə öyrədilmişdi ki, cənnət yalnız Şiələr üçündür və başqaları – yəhudilər, xristianlar, sünnilər – bizdən uzaq tutulmalı adamlardır.

Ona görə Abrahamı görəndə yaxasından tutub deyirdim:

— De: Allah Ömərə lənət eləsin. Allah Osmana lənət eləsin. Allah Əbu Bəkrə lənət eləsin.

O isə dərhal təkrar edirdi. Səsi titrəyirdi, amma sözləri deməyə məcbur idi. Mən onu buraxan kimi qaçıb gedirdi; arxaya qorxaq baxışla baxa-baxa.

O vaxt bilmirdim ki, onu alçaldan bir oyuna məcbur edirəm. Mən sadəcə bir uşaq idim; böyüklərin sözlərinə inanan bir uşaq.

Bizə hətta öyrədilmişdi ki, qeyri-müsəlmanların əlinə toxunsaq, əlimizi üç dəfə su ilə yumaq lazımdır. Bu qaydalar bizimlə başqaları arasında görünməz bir divar çəkirdi.

Ermənilər və digər xristianlar da həmişə şübhə ilə qarşılanırdı. 1916–1917 hadisələrinin xatirəsi hələ də insanların yaddaşında acı bir yara kimi qalırdı. Mənim yurdumda yaşayan xristianlar — ermənilər və cilovlar — hətta özlərini dinsiz ya da az dindar sayan adamların gözündə də şübhə ilə qarşılanırdı. 1916–1917-cı illərdə daşnak dəstələrinin Urmiya, Səlmas və Xoy şəhərlərini ələ keçirməyə çalışdığı hadisələr xalqın yaddaşında açıq bir yara kimi qalmışdı. O zaman yüz əlli min Güney azərbaycanlı həyatını itirmişdi. Bu faciənin qaranlıq kölgəsi nəsillər boyu davam etdi.

Sünnilərlə düşmənçilik isə başqa cür idi. Ömər, Osman və Əbu Bəkr kimi adlar bəzən xalçaların üzərinə toxunurdu ki, şiələrin ayaqları hər gün onların üstündən keçsin.

Omər bayramı adlanan bir gündə uşaqikən bir mərasim oldu. Molla Öməri təmsil edən bir qolçaq düzəldib, məhəllənin meydanında onu yandırdı. Biz uşaqlar da əl-ələ verib qışqırırdıq:

“... ən, ən ən saqqalına Ömər!”

O vaxt bunu Ömər bayramı kimi qəbul edirdik. Özümüzü haqlı və güclü hiss edirdik. Amma çox şeyi anlamırdıq.

Bu düşmənçilik yeni deyildi. Onun kökü əsrlər əvvələ qayıdırdı. XVI əsrdə Şah İsmayıl zor gücü ilə şiəliyi iranın dövlət dini elan edəndə, Osmanlı sultanı Səlim buna qarşı çıxdı. 1514-cü ildəki Çaldıran döyüşü təkcə hərbi məğlubiyyət deyildi; insanların yaddaşında dərin bir yaraya çevrildi.

Sonra başqa bir düşmən də ortaya çıxdı: Bəhailər. Onlar İslam dinini fərqli düşündüklərinə görə ən böyük düşmən kimi göstərilirdilər.

Məhəmməd Reza Şah dövründə Təbriz şəhrinin yaxınlığında olan bəzi kəndlərdə bəhailər yaşayırdı. Bir dəfə atamla birlikdə bir meydana getmişdim. Orada bəzi adamlar avtobuslarla kəndlərə gedib bəhailərə hücum etmək istəyirdilər. Polis onları saxlayırdı, amma insanların içindəki qəzəb hələ də yaşayırdı.

1979 inqilabından sonra bu qəzəb daha da gücləndi. Bir çox Bəhai həbs edildi, işgəncə gördü və edam olundu. Bəziləri qorxudan dinlərini dəyişməyə məcbur oldu, bəziləri isə inanclarından dönməyib həyatlarını itirdilər.

Bu insanların taleyi zülmün nə qədər ağır ola biləcəyini göstərirdi.

Bu gün Abrahamı  o arıq, qorxaq uşağı xatırlayanda öz-özümə sual verirəm: görəsən o bizim yaşadığımız dünyanın necə olduğunu anlayırdı?

Bəlkə də anlayırdı. Bəlkə də məndən çox bilirdi.

Mən sadəcə böyüklərin sözlərinə inanan bir uşaq idim.
O isə əzab çəkən bir uşaq idi.

Və o vaxtdan bəri eyni suallar beynimdə qalır:

Niyə insanlar adlarına və inanclarına görə bir-birindən ayrılır?
Niyə bəziləri günahkar sayılır, bəziləri yox?
Niyə dünya uşaqların oyun və gülüş yeri olmaq əvəzinə nifrət və qorxu ilə doludur?

Və hala gözlərimi yumub dua edirəm ki, bəlkə sabah bu qaranlıq bir az azalacaq.

-------------------

Ögey analar

Gülnaz, atamın birinci həyatyoldaşı idi. Ata-anam ayrıldıqdan sonra o, kiçik qızı Elnaz ilə evdə tək qadın qaldı. Çox mehriban və sakit bir qadın idi; mən də onu öz anam kimi sevirdim.

O zaman dörd-beş yaşım varıdı. Bir qış günü abamın dizi üsündə oturmuşdum, kürsünün yanında. Kömürün istisi otağı doldurmuşdu. Evə çox qonaq gəlmişdi; üzlərini tanımadığım yad qadınlar. Onların arasında iki xanəndə da varıdı. Səslərini bundan əvvəl toylarda eşitmişdim, amma bizim məhəllədə onları çox sevməzdilər. Dindar qadınlar onlardan uzaq gəzib, onlara “bihəya sazanda” deyərdilər.

Biri qarmon, o biri qaval çalırdı və qəmli bir səslə oxuyurdu:

“gəlmişəm otağına oyadam səni qaragilə oyadam səni,
nə gözəl xalq eliyib yaradan səni qara gilə yaradan səni...”

Mən Gülnaz ananı və bacım Elnazı görmürdüm. Dayanmadan abamdan  soruşurdum:
“Gülnaz ana ilə Elnaz hardadır? Niyə bu şadlıqda yoxdurlar?”
-“Balam, Gülnaz qəmgin­dir. Bu toyu görmək istəmir. Bu gün atan evlənir; təzə gəlin indi gələcək.”

Mən susdum. Elə o anda qapı açıldı və çox gözəl bir qadın içəri girdi. Qar kimi ağ gəlinlikdə idi. Adı Əminə idi. O gündən sonra atamın evində yaşadı və sonralar dörd qız, üç oğlan dünyaya gətirdi. Atamın ən sevilən həyat yoldaşı oldu.

Atamın o evliliyindən sonrakı illər sanki iki çayın bir-birinə qarışması kimi keçdi: biri evdəki qadınların və bacıların həyatı — hərəsinin öz dərdi və hekayəsi ilə; o biri isə mənim həyatım idi ki, məktəb, oyunlar və evin yazılmamış qanunları arasında formalaşırdı.

Gülnazın sakit mehribanlığı ilə Əminənin sərt və dəqiq nizamı arasında bir şeyi öyrəndim: bir evdə bir neçə ana ola bilər və eyni zamanda heç bir ana da olmaya bilər.

Gülnaz bir zamanlar atamın yeganə həyat yoldaşı idi. Əminə gələndən sonra sanki səssiz bir ruh yorğunluğuna çəkildi. O varıdı, amma yeri yox idi. Əminə isə heç bir etiraz qəbul etməyən bir ixtiyarla, sanki yeni taxta çıxmış bir şahzadə kimi evi idarə edirdi: anbar, yemək, açarlar, sözlər və cəzalar hamısı onun nəzarətində idi. O, evin gündəlik səsinə çevrilmişdi; hamının həyatına kölgə salan bir nizam və güc qatına.

Mən hələ çox kiçik idim ki, Təbrizdə evdən kənarda baş verən siyasi tufanları anlayım. Amma bilirdim ki, hər evin öz qanunu var — bəzən hökumətin qanunlarından da sərt olan qanun. Çöldə Savak adamları aparır, kitabları müsadirə edirdi; evin içində isə Əminə qərar verirdi ki, kim yeməkdən nə qədər pay alacaq və kim danlanacaq.

Bütün bu quruluşların arasında mən sadəcə uşaq olmağa çalışırdım.

Onuncu sinifdən başlayaraq atam hər səhər mənə bir tüman verirdi. Az pul idi, amma mənə yarı müstəqil olduğumu hiss etdirməyə yetirdi: nahar, avtobus, ayaqqabı boyası və bəzən hamam üçün. Bu pul mənə dəyər və çatışmazlıq anlayışını öyrətdi və başa düşdüm ki, zəhmətsiz həyat şirin olmur.

Məktəbimizin yalnız bir zirzəmisi varıdı: qaranlıq bir otaq ki, orada xadimənin ping-pong masası dururdu. Elə orada yazılmamış bir qanun yaranmışdı; hər topun gediş-gəlişi ilə yenidən qurulan bir nizam.

Qalib qalırdı, uduzan pul verirdi, pulu olmayan isə sadəcə tamaşa edirdi.

Bəlkə də buna görə bu qədər çalışırdım daha yaxşı olum; çünki qazanmaq qalmaq demək idi, qalmaq isə o demək idi ki, tənəffüsü yenə ac qarınla və ya boş cib ilə keçirməyim.

Yavaş-yavaş məktəbin ikinci yaxşı ping-pong oyunçusuna çevrildim. Amma bir gün müəllimlərdən biri xəstələndi və tənəffüsümüz bir saat uzandı. Bir oyunu uduzdum. İki rial itirdim və artıq növbəti oyunu almağa pulum qalmadı.

Aclıq qarnımda kiçik bir qəzəb kimi sancırdı. Qərara gəldim piyada evə qayıdım, baxmayaraq yaxşı bilirdim ki, o evdə heç nə icazəsiz heç kimə verilmir.

Gülnaz həyətdə paltar yuyurdu. O, evdə ən az payı olan və ən az verə bilən adam idi.

Ona görə üz tutdum Əminəyə — atamın həyat yoldaşına; əlləri həmişə açar və qərarlarla dolu olan qadına.

Soruşdum:
“İsti yeməkdən bir şey var?”

O, mənə qısa bir baxış atdı; nə sərt idi, nə də mehriban. Daha çox qanunun yerinə yetirilməsinə baxan bir adam kimi.

Dedi:
“Yox. Heç nə yoxdur.”

“Bir şey yoxdur” sözünün əsl mənası “heç nə” idi — və mənə düşən pay da elə bu idi: heç nə.

Qarnım elə gurultu ilə səsləndi ki, elə bildim toyuqlar da eşitdi. Doğrudan da həmin anda zirzəmidə bir toyuq qaq-qaq elədi. Dərhal başa düşdüm ki, yumurta qoyub — bir hədiyyə ki, nə Əminənin, nə də atamın üzərində ixtiyarı yox idi.

Yumurtanı götürdüm və özüm üçün bir omlet bişirdim; kasıblığın içində kiçik bir ziyafət. Yeməyin iyi, tavada cızıldayan səs, omletin dadı — hamısı o qədər dərindən yaddaşıma həkk olundu ki, hər cür təhqir və xəcalətdən daha uzun ömürlü oldu.

Qarnım tox, ürəyim yüngül halda məktəbə qayıtdım.

Ertəsi gün atam məni çağırdı.

Qarşımda dayanmışdı; elə bil evin nizamı onun üçün uşağının aclığından daha vacib idi.

Dedi:
“Yemək üçün evə gəlmirsən.
Mən sənə bir tüman verirəm, bu kifayətdir.
Əgər günorta evə gəlsən, yalnız yarım tüman alacaqsan.”

Başımı tərpətdim, üzr istədim və söz verdim ki, bir də təkrar etməyəcəyəm. O anda gözüm bir az arxada duran Əminəyə dəydi — ayıq və sakit, sanki bu hökmün görünməz kölgəsi kimi.

Ertəsi gün həyətə çıxanda həmin yumurtanı qoyan toyuğu gördüm. İstədim onu qucaqlayım. Amma bunun əvəzinə pıçıltı ilə dedim:

“Lənətli toyuq… niyə məhz dünən yumurta qoydun?”

Bununla belə ürəyimin dərinliyində yaxşı bilirdim:
problem toyuqda deyildi.

Evimizin qanunları idi ki, hər heyvandan daha ucadan qaq-qaq edirdi.

----------------

Təhsil və Tərbiyə Müəllimləri

Mənim böyüdüyüm cəmiyyətdə çox şey ağrılı idi.
Əgər insan onları görəcək şüura sahib idisə, yaxud bilərəkdən gözlərini onların üzərinə bağlamaq istəmirdisə, bu ağrı daha da aydın görünürdü. Məktəb də həmin yerlərdən biri idi: qorxu, zorakılıq, cəza və kor-koranə itaətlə dolu bir məkan.

Bu gün uşaqlığıma baxanda məktəb mənə soyuq bir həbsxana kimi görünür; quru səslərin əmr verdiyi və uzun dəhlizlərin sükutu məcbur etdiyi bir həbsxana. Dünyada yaşamağı öyrənmək istəyən bir uşaq üçün orası hər şeydən əvvəl susmağı və zərbəyə dözməyi öyrədən bir yer idi.

Bəlkə də elə bu acı təcrübələr və öyrənilən dərslərdir ki, mənim vətənimin bir çox insanlarını istibdada, zülmə və ədalətsizliyə qarşı səssiz və dözümlü edib.

Gimnasium Diplomuna çatmağım on üç il çəkdi; həmin binalardan qaçıb qurtulmağım üçün on üç il lazım oldu. O binalar mənə həmişə işgəncəgah kimi hiss olunurdu. O illərdə yalnız oxuyub-yazmağı öyrənmədim; həm də hər cür təhqiri gördüm: bədənin təhqiri, ruhun təhqiri və dilin təhqiri.

Əksər müəllimlər qəribə insanlar idi.
Əllərindəki çubuğu böyük bir arxayınlıqla işlədirdilər və daha böyük arxayınlıqla kasıb ailələrin uşaqlarını tanıyırdılar. Varlıların uşaqları əmin idi, kasıblar isə döyülürdü. Yoxsulluğun övladları isə onları nə gözlədiyini yaxşı bilirdilər.

Məktəbdə ilk günümü hələ də xatırlayıram. Həyətdə bir neçə sırada dayanmışdıq. Məktəbin nazimi yavaş-yavaş qarşımızdan keçirdi; baxırdı, ölçürdü, sanki məhbusları yoxlayırdı. Saçlarım uzun idi. Əmr etdi ki, sabaha qədər kəsdirim. Atama dedim, amma o fikir vermədi. Ertəsi gün direktor başıma çubuqla vurdu, elə vurdu ki, nəfəsim kəsildi. Ağladım, bağışlanma dilədim və qorxudan başqa heç nə öyrənmədim.

Sinif yoldaşlarımdan birinin təhqir olunduğu günü heç vaxt unutmaram. Ayağında köhnə ayaqqabılar varıdı; tikişləri açılmışdı. Müəllim əmr etdi ki, ayaqqabılarını çıxarsın. Sonra çubuğun ucuyla ayaqqabılardan birini qaldırdı, elə bil iyrənc bir şey tutmuşdu. Hamıya göstərdi və sonra o oğlanı o qədər döydü ki, uşaq hönkür-hönkür ağlayaraq dedi:

“Valideynlərim kasıbdır… mənə ayaqqabı ala bilmirlər.”

Onun səsini hələ də eşidirəm.

İkinci və ya üçüncü sinifdə başqa bir yara başladı – bəlkə də ən dərin yara: dil.

“Ağcani” adlı bir müəllimimiz varıdı. Bir gün böyük bir plakat gətirdi və sinifin divarından asdı:

“Bizim əsil dilimiz fars dilidir.”

O gündən etibarən tənəffüslərdə bir-birimizlə farsca danışmalı idik. Kim farsca danışmırdısa ya döyülürdü, ya da cərimə qutusuna pul atmalı idi. Biz isə türkcəni sanki paltarlarımızın altında gizlədilmiş bir xəzinə kimi pıçıltı ilə danışırdıq. Hər gün öz dillərində danışdıqlarına görə çubuqla cəzalandırılan uşaqları görürdüm.

Mən də bundan yan keçmədim. Doqquzuncu sinifdə liseyin direktoru – eyni zamanda ərəb dili müəllimimiz olan Pərvəriş məktəbində – əllərimə o qədər vurdu ki, əllərim göyərdi və qanadı. Günahım nə idi? Bir ərəb sözünü səhv tələffüz etmişdim:

“əl-bəbğau tairun — tutuquşu bir quşdur.”

Nə mənim dilim olan, nə də heç vaxt mənim dilim olmalı olan bir dil.

Fars dili dərslərində mətnləri əzbərləyirdik, amma mənasını anlamırdıq. Çox vaxt dərsi demək vaxtı gələndə bütün cümlələr birdən beynimizdən uçub gedirdi. Çarəsiz halda deyirdik:

“Ağa Müəllim, əvvəlini deyin ki, axırını deyim.”

Və ilk kəlməni eşidən kimi sözlər sel kimi davam edirdi – ard-arda, bir dənə də söz düşmədən.

Biz anlayan bir nəsil deyildik.
Biz əzbərləyən bir nəsil idik.

Amma o qaranlıq mühitdə bir istisna da varıdı: musiqi müəllimi.

O mənə başqa bir dünyadan gəlmiş insan kimi görünürdü; qışqırıq və cəza olmayan bir dünyadan. Uşaqlarla hörmət və məntiqlə danışılan bir dünyadan. O dünyada çubuq və qorxu yox idi; musiqi varıdı. Bütün dilləri sevən və bütün dillərlə danışan melodilər.

klasa girəndə violonu ehtiyatla masanın üstünə qoyurdu, sanki canlı bir varlığa toxunurdu. Yayını qaldıran kimi isə hər şey dərin bir sükuta qərq olurdu.

Bilmirəm o çalanda mənim içimdə nə baş verirdi. Sanki varlığından xəbərsiz olduğum bir pəncərə açılırdı. Yumşaq və şirin bir dünyaya qərq olurdum; ağrı ilə təsəlli arasında bir hal, uzun istidən sonra yağan ilk yağış damcıları kimi.

Ondan not oxumağı öyrəndim – kiçik və sirli işarələrdən ibarət bir dil. Elə bir dil ki, onu heç vaxt öyrənmədən də anlayırdım.

O anlarda azad idim.

Və on bir-on iki yaşlı bir uşağın nadir inamı ilə bilirdim:
mən violon çalmaq istəyirəm.

Şəhərimizdə musiqi məktəbi varıdı. Müəllimim sevindi və məni ora yazdırmaq istədi. Amma atamın yazılı icazəsi lazım idi.

Ərizəni evə apardım.

Atama dedim. Səsi ucaldı, çox ucaldı. Dedi ki, musiqi İslamda haramdır. Musiqiçilər “mütrüb”dür – biabırçı, ailənin adına ləkə gətirən insanlar. Böyük qətiyyətlə mənə mane oldu.

O gecə ağladım. Elə bil yalnız arzum yox, ruhumun  bir parçası da əlimdən alınmışdı.

Və violon çalmaq sevgisini orada dəfn etdim. Sonralar başqa şeyləri də dəfn etməyi öyrəndiyim yerdə.

Təhsil dünyasında başqa bir fərqli insan da tanıyırdım. Atamın tanışı idi – Gimnasium müəllimi ağaye Milani. Bir gün bizim mağazada uşaq tərbiyəsi haqqında danışırdı və Jean-Jacques Rousseaunun “Emil” kitabından söz açırdı.

Deyirdi:

Uşaqların tərbiyəsi təbii olmalıdır; azadlıq, oyun, təcrübə və onların bədən və zehni inkişafına hörmət üzərində qurulmalıdır, məcburiyyət və cəza üzərində yox.

Mən gizlicə qulaq asırdım. Onun sözləri ruhuma çəkilən sərin məlhəm kimi idi.

Ertəsi gün bədəlini ödədim. Atam xırda bir səbəbə görə qəzəbləndi və dedi:

“O axmaq cəfəngiyat danışır. Deyir uşaqların şəxsiyyəti var! Sən də bu boş şeylərə inanmısan? Yadda saxla: sənin heç bir şəxsiyyətin yoxdur!”

O gün öyrəndim ki, bəzi cümlələr yara kimi qalır.

Şagirdlərin arasında  qəhrəmanlar da varıdı – zorakılıq və təhqirə qarşı duran qəhrəmanlar.

Onlardan biri Həmid idi. On səkkiz-on doqquz yaşlarında, doqquzuncu sinifin ən böyük şagirdi. İki-üç dəfə sinifdə qalmışdı. Sakit oğlan idi, yaxşı güləşçi, şagirdlər və idmançılar arasında sevilən biri.

Bir gün riyaziyyat müəllimimiz – heç vaxt gülməyən və bizim “Dəli Riza” dediyimiz adam – dərsin ortasında qara taxtanın qarşısında Həmidi vurdu.

Həmidin rəngi dəyişdi. İçində nəsə qırıldı.

Pəncərənin yanında olan güldanı götürdü, müəllimin başına vurdu və bir güləş fəndi ilə onu yerə yıxdı.

Biz qışqırdıq, əl çaldıq:

“Yaşa, Həmid!”

Həmid əşyalarını götürdü, klasi tərk etdi və bir daha qayıtmadı. Bizə yeni müəllim gətirdilər.

Uşaqlıqda öz-özümə deyirdim:

Gözləyin… mən böyüyüm. Onda sizin yanınıza gələcəyəm.

On iki il sonra böyümüşdüm.

Almaniyada on il yaşadıqdan sonra 1980-ci ilin sonunda doğma şəhərim Təbrizə qayıtdım. İnqilab ölkəni dəyişmişdi. Gələcək naməlum idi. Küçələr dini şüarlarla dolu idi. Hər şey çalxalanırdı. Hər şey təhlükəli idi.

Bir gün Təbriz polis idarəsinin qarşısında birdən keçmişimdən çıxmış bir kölgə kimi bir adam gördüm:

həmin Pərvəreş mədrəsəsi direktoru.

Adını səslədim.

Döndü. Solğun idi, qocalmışdı, əvvəlkindən sakit görünürdü. Özümü tanıtdım. Bir az söhbət etdik və illər boyu içimdə qalan sualı verdim:

“Niyə o vaxtlar bizi o qədər amansızlıqla döyürdünüz? Bilirsinizmi ki, sizin davranışınız psixoloji xəstələrin davranışına bənzəyirdi?”

İnkar etdi. Əllərini məsuliyyətdən yudu.

Amma mən onu buraxmadım. Ana dilimizin qadağan edilməsindən, zərbələrdən, bir millətin insan ləyaqətinin qırılmasından və hər gün yad bir dili öyrənməyə məcbur edilməyimizdən danışdım.

Geri çəkildi və pıçıldadı: ərəb dilini öyrənməyin vacibliyindən – Quranın və Peyğəmbərin dili olduğundan – və uşaqların tərbiyəsi məsuliyyətinin valideynlərdən məktəb müəllimlərinə verilməsindən.

Sözünü kəsdim və bu gün inandığım şeyi dedim:

“Əgər bir Tanrı varsa və o hər şeyə qadirdirsə, mənim dilimi də anlayacaq.”

Çaşdı.

Sonra avtobusa tərəf getdi və arxaya baxmadan yoxa çıxdı.

Mən isə orada dayandım – içimdə qəribə bir məmnunluq hissi ilə.

Onu məğlub etdiyim üçün yox.

Ona görə ki, onillərlə susmuş içimdəki uşaq ilk dəfə ağılın, məntiqin və ədalətin səsini ucalda bilmişdi.

--------------------

Qəhrəmanlar Arasında

Hərbi Xidmət

Təbrizdə məktəbi bitirəndən sonra qarşıma yeni bir qapı açılmadı; əksinə, qarşımda böyük bir dəmir darvaza ucaldı. Altı ay Sərab padiqanında, günəşin altında və toz-torpağın içində hərbi təlimlər gördüm. Daha sonra isə bir il “Sepah-e Dāneş” proqramı çərçivəsində müəllim kimi Xorasanın ucqar kəndlərindən birinə göndərildim.

Beləcə, əmrlər və şüarlarla dolu bir dünyaya daxil oldum. Elə bir dünya ki, ilk gündən qulaqlarımızda dayanmadan uğuldayan bir səs kimi dolaşırdı.

Biz gənc əsgərlər üçün İran ordusu polad bir əfsanə kimi görünürdü. Zabitlər tez-tez, sanki əzbərlənmiş bir cümləni təkrar edirmiş kimi deyirdilər: biz Amerika və Sovet İttifaqından sonra dünyanın üçüncü ən güclü ordusuyuq.

Onların danışdıqları hekayələrdə biz get-gedə böyük və məğrur bir qüvvəyə çevrilirdik; hətta rusları belə qorxuya sala biləcək bir gücə.

Bu zabitlərdən biri Sərvan Cavadniya idi. Arıq bədənli, üzündə fanatizm və ehtirasın dərin izləri olan bir adam. Şücaət medalı heç vaxt parlamırdı, amma o, onu elə sinəsinə taxırdı ki, hamının gözü önündə olsun. Dövlət düşmənlərindən elə danışırdı ki, guya hər divarın arxasında gizləniblər.

Onun ən böyük fəxri – özünün də danışdığına görə – şahın qarşısında baş əyməkdən imtina etmiş köçəri tayfalardan birinə qarşı gecə hücumu idi. Parıldayan gözlərlə səhnəni təsvir edirdi: qaranlıqda yaxınlaşmaq, atəş açmaq, çadırlarda qadın və uşaqların öldürülməsi və yüzdən çox insanın əlləri bağlı halda Tehrana aparılması.

Bəzən öz-özümə soruşurdum: görəsən o, ümumiyyətlə nə danışdığını anlayırmı?

Amma padiqan yalnız bu cür “qəhrəmanlıq” hekayələrinin məkanı deyildi. Orada fars və türk hər gün bir-biri ilə toqquşurdu. Bu, təkcə iki dilin deyil, iki dünyanın qarşılaşması idi – həm düşmən, həm də yaralı.

Yeni gələn türk əsgərlər kənd uşaqları idi və çox vaxt bir kəlmə də farsca bilmirdilər. Fars zabitlər isə türkcədən bir söz belə anlamırdı. Ən sadə əmrlər belə tez-tez anlaşılmazlıq, qəzəb və cəza ilə nəticələnirdi.

Bir dəfə bir baş qruhbanın danışdığı zarafatı eşitdik.

O deyirdi ki, “sağ və sol” problemini həll etmək üçün qəribə bir üsul tapmışdılar. Farsca bilməyən türk əsgərlərin sol əlinə bir kərpic verirdilər və deyirdilər:

“Bu – çəpdir. ‘Çəp!’ deyəndə kərpic olan tərəfə dön. ‘Rast!’ deyəndə o biri tərəfə.”

Bu üsul işləyirdi… ta ki bir gün bir əsgərin əlindən kərpic düşənə qədər.

Məşqçi qışqırdı:

– “Çəp!”

Əsgər isə yerində donub qaldı.

– “Niyə dönmürsən?”

Əsgər uşaq sadəlövhlüyü ilə cavab verdi:

– “Cənab kapitan… mənim çəpim yerə düşüb.”

Bu zarafatın doğurduğu mənalı gülüş gecənin yarısına qədər davam etdi.

Biz – gələcəyin müəllimləri – “imtiyazlılar” sayılırdıq. Altı aylıq hərbi təlimdən sonra silahı dəftərlə dəyişdirir və kəndlərə göndərilirdik. Amma problemlər bizi də rahat buraxmırdı.

Farsdilli təlimçilərdən biri – uzunboylu, yandırıcı baxışlı bir zabit – bizimlə elə davranırdı ki, guya kökündən qoparılmalı alaq otlarıyıq. Saatlarla bizi yandırıcı günəşin altında saxlayırdı; ayaqlarımız titrəyənə, bir-bir huşumuzu itirənə qədər.

Bir gün o, xidmət yoldaşlarımızdan birini “türkə xər” və “haramzadə” adlandıranda səbrimiz daşdı.

Elə həmin günlərdə bizə köməyə gələn bir adam varıdı – sanki gerçəkdən çox əfsanəyə bənzəyirdi. Padıqanın  komandanı Təbrizli- azərbaycanlı bir general idi: General Haşimi. O, xidmət yoldaşlarımızdan birinin qohumu idi.

Farscani güclü türk ləhcəsi ilə danışırdı. Qəzəblənəndə isə köhnə yarı türk, yarı fars tamaşalarının qəhrəmanlarını xatırladırdı. Onun sevdiyi söyüş belə idi:

“Diqqətli ol, it oğlu it! Səni göndərərəm qatırın götünü yumağa! Başa düşdün?!”

Biz ona sığındıq. Gizli bir görüşdə qərara gəldik ki, baş verənləri ona çatdıraq. Tanış olan xidmət yoldaşımız onun yanına getdi.

Sonralar danışırdı ki, general hadisəni sözbəsöz soruşub. “Türkə xər” təhqirinə çatanda general elə yerindən sıçradı ki, sanki onu sancmışdılar.

“Bu it oğlu itlər! Bizi türk eşşəyi adlandırırlar, halbuki özləri fars olmayan hər kəsə hamilə it kimi hürürlər!”

Dərhal əmr verdi ki, həmin təlimçi gətirilsin.

Bir neçə dəqiqə sonra zabit əhəng kimi ağarmış halda içəri girdi.

General buz kimi səslə soruşdu:

– “Sən əsgərlərinə ‘türk eşşəyi’ demisən?”

Təlimçi kəkələdi, sındı və yalnız bunu təkrarlaya bildi:

– “Mən belə demək istəmirdim, cənab general… yox… yox…”

Həmin axşam o, yenidən axşam mərasimində göründü. Amma artıq əvvəlki adam deyildi. Üzü boşalmış, yorğun və qırılmış görünürdü. Yavaş danışırdı, demək olar ki, yalvarırdı.

Mərasimdən sonra bizdən üzr istəmək istədi. Amma hamımız eyni anda ona arxa çevirdik.

Bu isə bizim malik olduğumuz yeganə güc idi:
vaxtımızı mədəniyyətsiz bir irqçidən əsirgəmək.

Ertəsi gün yeni bir təlimçi gəldi – sakit, qışqırıqsız və təhqirsiz bir adam. Təlimin qalan hissəsi milli nifrətin qoxusu olmadan, alçaldılmanın yarası olmadan keçdi.

Bəs o əvvəlki təlimçi?

O, padiqandan yoxa çıxdı.

Sanki yeni günün günəşi köhnə bir kölgəni silib aparmışdı.

-----------------

Xidmət elədiyim kənddən xatirələr

Cənnətin içində cəhənnəm

Xidmət elədiyim kəndə gəldiyim ilk gecədən içimdə bir duyğu varıdı; elə bil ölkənin kənarında yerləşən bir dünyaya ayaq basmışdım. Bu kənarlıq coğrafi deyildi, daha çox əxlaqi və siyasi idi. Yağış və buğda qoxusu verən torpağa atdığım hər addım gözümün qabağında yeni bir yara açırdı: yoxsulluq, nadanlıq, basqı, dinin sui-istifadəsi və bunların hamısının üstündə, çiçəklənməyə və var olmağa icazə verilməyən bir dilin sükutu.

Bu kənd təkcə dövlət tərəfindən unudulmamışdı; sanki özü də özündən əl çəkmişdi.

Bəlkə də elə buna görə idi ki, kənd adamları mənə sarılırdılar; təkcə oxuma-yazma gətirən bir müəllimə yox, bir az anlayış və diqqət də gətirən bir adama.

Bir gün dostum Murad məndən soruşdu:
“Sanırsan bizim taleyimizi Allah qabaqcadan yazıb?”

Dedim: “Bilmirəm.”

Məni buraxmadı:
“Bəs səncə Allah ədalətlidirmi?”

Yenə dedim: “Bilmirəm.”

Sonralar o söhbəti çox dəfə xatırladım; uca bir yaylanın işığı altında ki, orada gözəlliklə bədbəxtlik barışmaz iki qardaş kimi çiyin-çiyinə yaşayırdılar.

Payızın günəşli bir günündə Bocnurd şəhərində bir qəhvəxanada nəzarətçimi gözləyirdim. O, Mədəniyyət idarəsinin işçisi idi və məni xidmət edəcəyim kəndə aparmalı idi. Mənə tapşırılmışdı ki, uzaq bir kəndin uşaqlarına fars dilində oxuma-yazma öyrədim.

İki diferensiallı bir maşın hazır idi. Şəhərdən çox uzaqlaşmamışdıq ki, nəzarətçi dedi kəndim dağların içindədir; elə bir yer ki, ora yalnız qatırla ya da amerikan cipilə getmək olar. Dağlara doğru nə qədər yüksəlirdiksə, ciyərlərim bir o qədər açılırdı; elə bil illər idi bu təmiz və sərin havanı gözləyirdilər. Çaylar parıldayırdı, çöl çiçəkləri qırmızı, sarı və bənövşəyi rənglərdə yanırdı, dağlar isə susqun və əbədi şahidlər kimi dayanmışdı.

Beş saatlıq yoldan sonra Şahvərdixan Hasarı kəndinə çatdıq; təxminən səkkiz yüz- doqquz yüz nəfərlik bir kənd, sonsuz yaşıllığın içində itmiş bir nöqtə kimi.

Maşının motoru hələ sönməmişdi ki, uşaqlar və böyüklər ətrafımıza yığışdılar; maraqlı, ehtiyatlı və dərələrin o tayındakı dünyadan xəbər eşitməyə susamış.

Məni ən çox heyrətləndirən şey onların dili oldu. Uşaqlar bir-biri ilə türkcə danışırdılar. Xorasanın içində bir kənd və adamları türkcə danışırdı; elə bil adam özünü Azərbaycanın ortasında hiss edirdi. Öz-özümə soruşdum: necə olur ki, bir dil bu qədər dərindən gizlənə bilir və yenə də sağ qalır?

Kəndin kətxudası və Murad adlı bir gənc bizi qarşıladı; biri ağır bir açar dəstəsi ilə, o biri isə içində çörək və pendir bükülmüş bir dəsmal ilə. Kətxuda türk və fars qarışığı bir dillə “xoş gəldin” dedi və məni qalacağım yerə apardı: kiçik bir otaq, arxasında isə nəm torpaq qoxuyan qaranlıq bir anbar. Bir il burada yaşayacaqdım; yazacaqdım, üşüyəcəkdim və yenə də ümidli qalacaqdım.

Birlikdə məktəbin vəziyyətinə baxdıq: bir neçə masa, altı oturacaq, boş rəflər və kənarları sınmış çarpayılar. Sonra nəzarətçi sağollaşdı; o, növbəti kəndə getməli idi, təxminən bir saatlıq atlı yol. Mən isə qaldım — iki dünyanın arasında: padıqanın xatirəsi və indi başlayan tanış olmayan bir həyat.

Onlar gedəndən sonra azacıq əşyalarımı açdım və pəncərənin yanında dayandım. Kəndin əsas yolu tozlu, sakit və demək olar ki, hərəkətsiz idi; elə bir yer ki, o qədər yoxsul idi, hətta sükutu belə sanki borc alınmışdı.

Sabahısı gün qapıya asta bir döyüntü oldu. Qapını açanda ayaqyalın, təxminən doqquz yaşında bir oğlan gördüm. Əlində təzə çörək vardı.

Türkcə dedi:
“Aqa müəllim, bu çörəyi anam göndərib.”

Təşəkkür etdim və o qaçıb getdi; elə bil gördüyü bir yuxu çox qalsa yoxa çıxacaq deyə qorxurdu.

Bir az sonra Murad gəldi və məni kənddə gəzdirib göstərdi. Torpaq yollarla addımlayırdıq; kişilər bir az utanc və bir az maraqla salam verirdilər. Dəfələrlə eyni sualı eşitdim:
“Bu, yeni müəllimdir?”

Kənd meydanında bir neçə qoca günün altında oturmuşdu; uzun saqqallı və qara əmmaməli molla da onların arasında idi. Onların sükutu bilikdən yox, yorğunluqdan doğurdu.

Murad kəndin həyat şəraitindən danışdı: nə su xətti vardı, nə də işıq. İçməli suyu arxdan gətirirdilər, amma içməzdən əvvəl süzmək lazım idi, çünki içi xırda qırmızı qurdlarla dolu olurdu. Soruşdum ki, kimsə xəstələnsə və ya dərman lazım olsa nə edirlər. Murad dayandı, mənə təəccüblə baxdı və dedi:

“Kənddə on doqquz cüzamlı var. Heç kim onlara baxmır. Nə burada, nə də ətraf kəndlərdə həkim yoxdur. Bizim yeganə dərmanımız əfqan tiryəkidir. Əgər təsir elədi — yaşayırsan; eləməsə… ölürsən.”

Onun sözlərinin ağırlığı bir az gec içimə oturdu.

Kətxuda elan elədi ki, məktəb yenidən açılır və valideynlərdən istədi uşaqlarını göndərsinlər. Birinci gün iyirmi səkkiz şagird gəldi: iyirmi oğlan və səkkiz qız, yeddi ilə on dörd yaş arasında. Bəziləri ayaqyalın idi, bəzilərinin şalvar və pencəkləri cırıq idi. Bir çoxu əvvəlki gündən bəri heç nə yeməmişdi.

Onların iri, qaranlıq və utancaq gözləri mənə baxırdı; elə bil bilmək istəyirdilər ki, onları tərk etmiş dünyadan heç olmasa kiçik bir ümid gətirə biləcəyəmmi.

Taleyin qabaqcadan yazılmış hökmü onları görünməz divarların arasında tələyə salmışdı.

-------------------

Yoxsulluğun caynağında

Çox keçmədən öyrəndim ki, ictimai bilgi yalnız kitablardan doğmur; o, insanların həyatına və taleyinə həkk olunmuş hekayələrdən də yaranır.

Bir axşam, balaca tranzistor radiomdan gələn kədərli türkmən mahnısı kəndin havasını nazik bir pərdə kimi bürüyərkən, qapı döyüldü və Səkinə otağıma daxil oldu.

Onun hekayəsi — gözlərimin önündə açılan bir yara kimi — mənə yoxsulluğun amansız mexanizmini göstərdi:
Yoxsulluq çarəsizliyə,
Çarəsizlik istismara,
İstismar utanca,
Utanc isə sonda insanı cəmiyyətin kölgəsində yaşamağa məcbur edirdi.

O gecədən sonra — qızlarını tapmaq üçün şəhərin fahişəxana mağaralarında dolaşdığım gecədən sonra — başa düşdüm ki, bu kənd sadəcə bir yer deyil; o, ölkənin üzünü mənə amansız və pərdəsiz göstərən bir güzgü idi.

Axşam idi. Günəş məktəbin palçıq divarlarının üstündə solğun ləkələr kimi asılı qalmışdı. Taxtda uzanıb günü sakitcə bitirməyə çalışırdım. Əlimdə “Balaca Qara Balıq” kitabı varıdı. Radiodan türkmən mahnısı axırdı, qəm və həsrətlə dolu. Müğənni inləyən bir səslə uğursuz bir sevgidən danışırdı.

Sakit xəyala dalmışdım ki, birdən qapının döyülməsi düşüncələrimi kəsdi.

Qapını açanda qarşımda yaşlı bir qadın dayanmışdı; əlində boş metal kasa varıdı.

“Axşamınız xeyir, ana. Buyurun içəri. Sizə necə kömək edə bilərəm?” — dedim.

O, tərəddüdlə içəri girdi. Baxışlarını yerə dikmişdi, səsi alçaq və utanca qarışmışdı:

“Ağa müəllim… adım Səkinədir. Sizdən bir xahişim var. Bu gün Qurban bayramıdır. Hacı Abbas qurban kəsib və ət paylayırlar. Mən kasıb bir qadınam… bir ildir ət yeməmişəm. Getdim, amma məni geri qaytardılar. Xahiş edirəm… mənimlə gələ bilərsiniz və deyəsiniz ki, mənə də bir az ət versinlər?”

Paltarımı geyindim və onunla getdim. Hacı Abbasın həyət qapısına çatanda kasanı əlindən aldım və ondan qapının arxasında qalmasını xahiş etdim.

Xidmətçilər bizi görəndə hörmətlə salam verdilər. Mən kasanı ət paylayan adama verdim. O, heç nə demədən kasaya bir neçə parça ət qoydu.

Soruşdum:
“Bəs niyə Səkinəyə heç nə vermədiniz?”

O, baxışını yayındırdı və səssizcə həyətin küncündə dayanan Hacı Abbası və mollanı göstərdi.

Çölə çıxanda mənə yaxınlaşıb qulağıma pıçıldadı:
“Səkinə pis qadındır. Qızları fahişədir. Şəhərin fahişəxanasında işləyirlər. Hacı Abbasla molla ona heç nə vermək istəmir.”

Bir an yerimdə donub qaldım.

Bu qadını belə bir uçuruma hansı yollar gətirmişdi? Qızları necə o taleyə düşmüşdü?

Səkinə qapının çölündə gözləyirdi. Ət dolu kasanı görəndə üzündə uşaq kimi bir işıq parladı.

Sabahısı gün məktəbə gəldi. Boş və səssiz sinifdə ön səndəlin birində oturub danışmağa başladı. Sözlər əvvəl ağır gəlirdi, sonra axmağa başladı; illərdir içində saxladığı ağrı azad olmuş kimi.

Dedi:
“Ərim qəbir qazanıdır… həm də odun yığardı. İki qızımız varıdı: Sara və Məryəm. Mən tarlada işləyirdim, ərimə kömək edirdim. Sonra xəstələndi… çox xəstələndi. Qırx iki yaşında öldü. Mən qaldım iki qızla və yarımçıq bir evlə.”

Əllərini bir-birinə sıxdı; xatirələrini ovucunda saxlamaq istəyirmiş kimi.

“Hacı Abbas üçün işləyirdim, heyvanlarına baxırdım. Amma qazancım çörəyə də çatmırdı. Bir gün qızlarla şəhərə getdik. İş tapmaq istəyirdik. Amma pulumuz yox idi, qalmağa yerimiz yox idi. Gecələr küçədə yatırdıq — harada bir az sığınacaq tapırdıqsa.”

Sonra Haşimdən danışdı; kənddən bir tanışdan ki, bir neçə il əvvəl iş üçün şəhərə getmişdi. Haşim iş və yaxşı həyat vədi ilə onları ümidləndirmişdi. Məryəmi müvəqqəti nikahla özünə almış, Sara üçün isə varlı bir kişinin evində qulluqçu işi tapmışdı.

Amma Sara ilə Məryəmin hər ikisinin taleyi acı olmuşdu. Hər ikisi öz paklığını və insan ləyaqətini itirmiş, köməksiz və tək qalmış, sonda fahişəxanaya düşmüşdülər.

Bir müddət susdu.

Sonra dedi:
“Mən onları aylarla axtardım. Tapanda isə geri qayıtmaq istəmədilər. Dedilər: Ana, artıq ac qalmırıq. Başımızın üstündə də bir dam var.”

“Şəhərə gedəndə onları görürəm… mənə bir neçə qəpik verirlər; yaşamağa yetəcək qədər.”

Bu hekayə məni rahat buraxmadı. İçimdə həkk olundu. Sara ilə Məryəmi görmək istəyirdim; necə yaşadıqlarını bilmək istəyirdim. Amma içimdə bir şey məni saxlayırdı — yoxsulluğun ən qaranlıq kölgələrini yaydığı bir yerə getməkdən.

Birdən gəncliyimdən bir səhnə yadıma düşdü. Təbrizin „Nalçəyərlər“ məhəlləsindən bir dostumla keçirdik; gənc idik, maraqlı idik, amma sadəlövh.

Bir qadın bir kişinin yaxasından tutmuşdu və qışqırırdı:
“İyirmi ildir bədənimi satıram! Hələ iyirmi tümən də pul yığa bilməmişəm! Mənimlə yatdın, indi isə pul vermək istəmirsən?!”

İri, kobud bir kişi ona iki sillə vurdu. Heç kim qarışmadı.

Qadın yerə yıxılanda ümidsizliklə qışqırdı:
“Allahım, mən nə ilə yaşayım? Nə ilə?!”

Həftəsonu şəhərə getdim. Tərəddüdümü aşdım və taksi sürücüsündən fahişəxananın yerini soruşdum. Şəhərin kənarında, çılpaq bir təpənin yamacında idi.

Yuxarı qalxdım.

Torpaqdan oyulmuş qaranlıq mağaralar arasında şamlar yanırdı. Onların titrək işığında o mağaralarda yaşayan qadınların kölgələri görünürdü. Hava sidik, tiryək və ümidsizlik qoxusu ilə dolu idi.

Orada dayanmışdım — səssizcə — və Səkinənin sözlərini xatırlayırdım:
“İndi heç olmasa başlarının üstündə bir dam və yeməyə bir tikə çörək var.”

O an ilk dəfə anladım ki, təsəlli bəzən nə qədər acı ola bilər.

-------------

Molla və Armstrong

Sonradan anladım ki, sürgün həmişə getməkdən başlamır.
Bəzən o nöqtədə başlayır ki, sən artıq qala bilmirsən.

O kənddə yalnız yoxsulluq həyatı sıxmırdı. Başqa bir amil də varıdı ki, yavaş-yavaş təsir göstərirdi: kəndin mollası. Sözləri həqiqətdən daha qüvvətli idi və bunu tez başa düşdüm.

Bilirdim ki, məndən xoşu gəlmir; şəxsən mənimlə nifrəti yox idi, amma məktəb yenidən açılmış, uşaqlar oxumağı və yazmağı öyrənmiş, soruşmağı başlamışdı. Məktəbdə təhsil köhnə tarazlığı pozur və ona artıq nəzarət edə bilmədiyi bir güc yaradırdı.

O, mənim varlığımda öz gündəlik həyatını təhdid edən bir rəqib görürdü. Məktəb açıldıqca uşaqlar onun məktəbinə getmirdilər və heç nə gətirmirdilər: nə yumurta, nə çörək, nə də buğda. Onun üç arvadı və beş övladı varıdı və gündəlik qazancındakı azalma birbaşa hiss olunurdu.

Başladı pis danışmağa:
“Məktəbdə oğlanla qız bir yerdə oturur. Bu günahdır.”

Buna baxmayaraq, hələ də düşündüm ki, onunla danışmaq olar. Bəlkə də müəllimlik adətimdən.

Bir cümə günü, Muradla birlikdə məscidə getdik. Kişilər yerə oturmuşdular, molla isə qısa bir səkki üzərində dayanıb xütbə oxuyurdu. Səsi monoton idi, İslam tarixindən danışırdı:

“Peyğəmbərin vəfatından sonra onun varisləri Haxamanişi sulasəsindən olan Dariuş şahına məktub yazıb, onu islama dəvət etdilər.” — dedi. “Dariuş məktubu parçaladı, müharibə başladı, İslam ordusu qalib gəldi və İran müsəlman oldu.”

Namazdan sonra, insanlar dağılarkən yaxınlaşıb sakitcə dedim:
“Molla Məhməd! Dariuşla İslam arasında yüzlər il fərq var. İslam Sasanilər dövründə İrana gəldi.”

Baxışı qısa və soyuq oldu.
“Sən yanılırsan! Get, tarix kitabını oxu!” — dedi.

Digərləri başını yellədilər və müzakirə elə orada bitdi.

Bir neçə həftə sonra, amerikalı astronavt Armstrongun Aya enməsi xəbəri hər yerə yayıldı. Radio davamlı bundan danışırdı.

Toya dəvət olmuşdum. Molla da orada idi. Sakitcə oturub çay içirdik. Armstrongdan danışdım. Molla dedi:
“Yalan! Ay insan yeri deyil, orası Allahın şəxsi yeridir. Mələklər orada qoruyuculuq edir, hər kim yaxınlaşsa, alovlu qılınclarla məhv olunur.”

Dedim: “Radio elə deyir.”
“Bizim radio yoxdur.” — dedi.

Heç kim danışmadı. Mən qalxıb getdim. Yolboyu xatırladım ki, bir zamanlar boş və gülməli görünən bir hekayə varıdı.

Bir hiyləgər, molla paltarında, kəndə gəlmişdi. Kəndlilər hörmətlə qarşılamış, ev vermiş, hətta arvad da vermişdilər. O, məsciddə vəz oxuyur, yalan danışır, həyatını belə çevirirdi.

Ta ki bir müəllim kəndə gəldi; oxumağı və yazmağı öyrətmək istəyən bir adam.

Hiyləgər dərhal təhlükəni başa düşdü. Müəllimi çıxartmaq üçün kəndi topladı. Müəllimə kağız və qələm verdi:
“Yaz: ilan.”
Müəllim yazdı.

Amma hiyləgər ilan şəkli çəkdi, hər iki kağızı yuxarı qaldırıb kəndlilərə göstərdi:
“Baxın! O deyir ki, bu ilandır. Amma mən deyirəm kağız üstündə çəkdiyim ilandır”

Kəndlilər hər iki kağıza baxdılar, pıçıldadılar və müəllimi hiyləgər kimi kənddən çıxardılar.

O gecə, tək, kəndin qaranlığında özümə sual verdim: Mən də eyni yolu getməliyəmmi?

Müəllim hekayəni bilirdi, haqlılıq onun tərəfində idi, amma bu kifayət deyildi. Kənddə yazılmış söz, çəkilmiş yalanın qarşısında heç bir dəyər daşımırdı.

---------------

Sürgün

Xəbər bir qış səhərində mənə çatdı; soyuq bir səhər idi. Məktəbin dəmir sobası tüstü qoxusu verirdi, nəfəs isə havada görünürdü. klasda şagirdlərin dəftərləri üzərinə əyilmiş dərs deyirdim. Qara taxtaya “gav” sözünü yazdım və mənanı daha aydın etmək üçün onun yanında uşaqların ana dilindəki qarşılığını — “inək” sözünü də yazdım.

Bu nə siyasi bir bəyanat idi, nə də qaydaları qəsdən pozmaq cəhdi. Sadəcə tədris üsulu idi ki, dərsin rəsmi dili ilə şagirdlərin düşüncə dili arasındakı məsafə bir az azalsın. Uşaq bir sözü öz dilində başa düşəndə, onu başqa dildə daha asan qəbul edir.

Birdən sinifin qapısı açıldı. Mədəniyyət idarəsinin müfəttişi məktəbin nəzarətçisi ilə birlikdə içəri girdi. Bir neçə dəqiqə heç nə demədən dərsi izlədilər. Sükutları ağır idi, baxışları isə narazılığı göstərirdi.

Axırda nəzarətçi dedi:
“Bu iş qaydalara ziddir.”

Sonra daha rəsmi bir səslə əlavə etdi:
“Şagirdlərin məktəbdə türk dilini öyrənməsinə icazə yoxdur. Ölkənin rəsmi dili farscadır. Əsas prinsip dil birliyidir. Siz bu prinsipi pozmusunuz.”

Mən izah etməyə çalışdım ki, məqsəd sadəcə bir sözün mənasını anlatmaqdır, ana dilini sistemli şəkildə öyrətmək deyil. Müfəttiş qısa bir işarə ilə sözümü kəsdi:

“İzah lazım deyil.”

Bir az sonra xəbərdaredici bir səslə dedi:
“Bu hərəkətin sizin üçün nəticələri ola bilər.”

Bir protokol tərtib olundu və etdiyim iş “qayda pozuntusu” adı ilə qeyd edildi. Mən də imzaladım. O anda hər şeydən çox bir sözün ağırlığını hiss edirdim: “pozuntu”. Bir söz ki, sinif otağından çıxıb inzibati intizam və təhlükəsizlik sahəsinə keçmişdi.

Onlar getdikdən sonra dərs davam etdi, amma artıq əvvəlki kimi deyildi. O gün ilk dəfə anladım ki, bəzən bir sözün mənasını izah etmək belə həssas sayılır.

O gecə gözümə yuxu gəlmədi. Dilinə, mədəniyyətinə və milli kimliyinə sahib çıxdıqları üçün bu ölkənin zindanlarında yoxa çıxanları düşünürdüm: türkmənləri, kürdləri, bəlucları, ərəbləri, azərbaycanlıları. Minlərlə insan; saysız kölgələr.

Qaranlıqda pıçıldadım:
“İlahi, nə etmisən?”

Sonrakı günlər əzablı keçdi. Hər qapı döyülməsi, çöldən gələn hər səs ürəyimi döyündürürdü. İki həftə qorxu dumanı içində keçdi.

Sonra nəzarətçim yenidən gəldi. Qəzəbli deyildi. Sadəcə razı görünürdü; sanki əvvəlcədən qərar verilmiş bir cəzanı gətirmişdi.

Dedi:
“Mədəniyyət idarəsindən məktub var. Onu mənim yanımda açmalısınız.”

Zərfi cırdım.

Köçürülmə. Xəbərdarlıq. Üç gün ərzində xidmət yerini tərk etmək əmri.

Yeni xidmət yeri: Farsabad.

Ertəsi gün məktəbdən çıxdım. Həyatda oynayan uşaqları gördüm. Muradı gördüm, məni səslədi. Kəndin qoca kişilərini gördüm; bu aylar ərzində mənim dünyamın bir hissəsinə çevrilmiş insanların hamısını.

Onlarla sağollaşdım. Hər əl sıxanda içimdə nəyinsə boşaldığını hiss edirdim.

Və dəfələrlə qalxdığım o təpədən aşağı enərkən anladım ki, bu kənd məni hər yerdən çox dəyişmişdi.

Bu torpağın ən dərin yaralarını mənə göstərmişdi, eyni zamanda ən incə ümidlərini də.

Bilirdim ki, səfərim bu sürgünlə bitmir.
Yenidən başlayır.

Bu dəfə Farsabadda.

Amma mənim bir parçam orada qaldı:

Yolların tozunda,
uşaqların gülüşündə,
Səkinənin qırıq təbəssümündə,
mollanın inadında,
yoxsulluğun kölgəsində,
və izah etməyə çalışdığım dilin əks-sədasında.

--------------

İkinci fəsil

İrəliyə doğru ilk addımlar

Bilirdim ki, böyük anam gələcəyə baxmağı çox da xoşlamır. Onun üçün fal və gələcəkdən xəbər vermək bir oyun deyildi; bu, şamançı ata-babalarından qalmış müqəddəs bir iş idi və ona yüngül yanaşmaq olmazdı. Bununla belə, bir gün ondan xahiş etdim ki, gələcəyimi desin. Bəlkə gəncliyin səbirsizliyindən, bəlkə də özümün də hələ adını qoymadığım bir arzudan.

Xahişimi rədd etməsin deyə, otağın bir küncündə duran köhnə və ağır sandıqçanı açdı; o sandıq ki, sanki onun uşaqlıq illərinin qoxusunu daşıyırdı. Falını çıxardı: rəngi solmuş bir parça idi, içinə bir neçə noxud və iki balaca cilalanmış sümük bükülmüşdü. Parçanı xalçanın üstünə sərdi, sanki kiçik bir dünyanı açırdı.

Dedi:

“Gözünü yum. Yalnız yaxşı şeylər haqqında düşün.”

Dediyini etdim. Dünya qara və səssiz oldu. Baxmağa icazə verəndə gözümü açdım.

Uzun müddət noxudlara və sümüklərə baxdı; o qədər uzun ki, baxışlarında sanki səssiz bir qorxu oturdu. Üzündən bir kölgə keçdi, elə bil qəfil günəşi örtən bir bulud kimi.

Yavaşca soruşdum:

“Aba… pis bir şeydir?”

Dodaqaltı dedi:

“Olmaz… olmaz doğru olsun.”

Bir az da yaxınlaşdım.

“Nədir? Nə yazılıb? Nə deyir?”

Dərin bir ah çəkdi.

“Səfər. Çox, çox uzun bir səfər. Çox uzaqlara gedən bir səfər, oğlum.”

Utanaraq güldüm.

“Mənim ki heç səfər niyyətim yoxdur.”

Amma o yalnız başını yellədi, falı yenidən bükdü və yenə pıçıldadı:

“Olmaz… olmaz doğru olsun…”

Bir il keçdi. O öncəgörmə yaddaşımdan silinməyə başladı, qəribə bir yuxu kimi.

Əsgərlik xidmətini bitirmişdim, universitet imtahanında qəbul olmuşdum və bir mebel mağazasında iş tapmışdım. Günlər işləyirdim, axşamlar dərs oxuyurdum. Heç kimə yük olmaq istəmirdim — xüsusilə də atama.

Amma atam həyatımın görünməz iplərini möhkəm əlində tutmuşdu. Bir gün xəbərsiz mağazaya gəldi, yarım saat bağlı qapı arxasında sahibkarla danışdı. Atam gedəndən sonra gördüm ki, sahibkarın üzü sanki xoş olmayan bir həqiqəti deməyə məcbur qalan adamın üzü kimi idi.

Tələsik dedi:

“Təəssüf edirəm… artıq burada işləyə bilməzsən. Atan istəmir. Mən də problem istəmirəm.”

İçimdə bir şey dağıldı; köhnə kölgə, köhnə adət: atam həmişə yollarımı necə bağlamağı bilirdi.

O anda başa düşdüm ki, Təbrizdə heç vaxt azad olmayacağam. Həmişə “filankəsin oğlu” olaraq qalacağam — həmişə əlçatan, həmişə borclu.

Eyni zamanda, anam tərəfdən ögey qardaşım — atası başqa — Heidelbergdə oxuyurdu. Almaniya bizim üçün uzaq və demək olar əfsanəvi bir ölkə idi: nizamın, sənayenin, gələcəyin simvolu. İranda ondan hörmətlə danışırdılar. Deyirdilər ki, orada işçi çatışmazlığı var və hətta tələbələr də öz xərclərini qazana bilirlər.

Bir fikir içimdə cücərdi; kiçik idi, abamın falındakı noxud kimi. Amma böyüdü.

Diplom sənədlərimi Almaniyaya göndərdim, qardaşımdan universitet qəbulunda kömək istədim. Altı ay sonra məktub gəldi: qəbul sənədi.

Onu oxuyarkən ürəyimin necə döyündüyünü hələ də xatırlayıram.

Amma atam qəti şəkildə qarşı çıxdı.

“Universitetin Təbrizdədir. Yerin də mənim mağazamdır.”

Onun dünya nizamı belə idi.

Anam Tehrandan gəldi ki, aramızda vasitəçilik etsin. Kiçik bir hotel otağında gözləyirdim ki, atamla görüşdən qayıtsın. Nahar vaxtı hissiz bir səslə dedi:

“Atan təkcə razı olmayıb; mənim yanımda sənin haqqında pis də danışıb. Deyir sən qumar oynayırsan, içki də içirsən, məsuliyyətsizsən.”

Bu sözlər həm onun üçün, həm də mənim üçün ağrılı idi. Bir müddət susaraq şorbaya baxdıq.

Sonra dedi ki, yaxşısı budur Təbrizdə qalım: ev tapım, işləyim, dərs oxuyum. Mənə ev əşyaları göndərəcəyinə və bacardıqca kömək edəcəyinə söz verdi.

Ev axtardım, dəllallarla danışdım. Anamın göndərdiyi xalça və əşyaları təhvil aldım, amma məcbur olub hamısını atamın evində saxladım; elə bir yerdə ki, köhnə asılılıq yenidən canlanırdı.

Amma Almaniya fikri məni buraxmırdı. Alman dili kitabı aldım, sözlər əzbərlədim, pasport aldım və yenə atamdan kömək istədim.

Atam qərarlılığımı görəndə bir təklif etdi:

Dörd ay mağazada işləyim — dürüstlük və səmimiyyətlə, hətta Qurana and içərək.

Mən də and içdim.

Əvəzində o, səfər üçün beş yüz tümən və Almaniyada altı ay boyunca ayda üç yüz tümən kömək verəcəyini dedi.

Dörd ay yox, beş ay işlədim. Pulumu istəyəndə dedi:

“İki ay da gözlə.”

Gözlədim.

Sonra açıq dedi ki, yalnız o beş yüz tüməni verəcək; aylıq kömək olmayacaq.

Məyus oldum, amma başqa çarəm yox idi. Pulu aldım və Almanyaya bilet aldım. Anamın göndərdiyi xalçanı atam qohumlardan biri vasitəsilə min tümənə satdı. Pulunu Alman markasına çevirdim.

Dörd yüz səksən mark nağd.

Almaniyada ilk aylarım üçün bütün sərvətim bu idi.

Getmə günü gəldi — soyuq bir qış günündə.

Ailəmlə və Təbrizin tanış küçələri ilə vidalaşdım.

Mulen Ruj kinoteatrının qarşısında avtobusa mindim.

O avtobus məni bacı-qardaşlarımdan, şəhərimdən uzaqlaşdırır, tanımadığım Avropaya aparırdı.

Avtobus Tehrandan gəlmişdi. İçində təxminən iyirmi gənc vardı; hərəsinin İrandan getmək üçün öz səbəbi.

Yanımda təxminən altmış yaşlı bir kişi oturmuşdu. Açıq dərili, soyuq baxışlı gözləri varıdı; sanki gülümsəməsindən bir addım qabaqda gedirdi. İngilis idi. Deyirdi ki, Hindistanda bir universitetdə fars ədəbiyyatı dərs deyir və farscanı heyrətamiz dərəcədə səlis danışırdı.

Söhbətin ortasında bir cümlə dedi; o cümlə əyri bir mıx kimi ürəyimə batdı:

“İranlıların çoxu geri qalmış insanlardır.”

Cavab vermədim. Onun səsindən qaçdım, soyuq küləkdən qaçan kimi. Mövzunu dəyişdim: səfərindən danışdıq, mənim gedəcəyim yerdən — Heidelbergdən.

Dedim ki, azərbaycanlıyam və Almaniya universitetlərində oxumaq istəyirəm.

Danışırdım, amma bilmirdim ki, böyük çətinliklə topladığım o dörd yüz yetmiş markla necə uzun və yoxsul bir odisseyə başlayacağam.

Beş gün yol getdik. İki gecə Türkiyədə, bir gecə Bolqarıstanda, iki gecə Yuqoslaviyada qaldıq. Qar, yad dillər, tanımadığım hotellər – bütün bunların arasında abamın o uzun sükutu və dediyi cümlə də mənimlə idi.

Zaqrebdə bir iranlı mühəndislə tanış olduq. On il Almaniyada yaşamışdı və indi həmişəlik geri qayıdırdı. Gənclər onun ətrafına yığılmışdılar, Almaniyadakı həyat haqqında suallar verirdilər. Gözlədim ki, bir az sakitləşsin, sonra soruşdum:

— Mən Almaniyada oxumaq istəyirəm, amma İrandan pul gəlməyəcək. İşləyib oxumaq mümkündürmü?

Bir müddət mənə baxdı. Təəccüblə dedi:

— Bağışlayın… ya çox cəsarətlisiniz, ya da dəli. Pulsuz Almaniyada necə oxumaq istəyirsiniz?

O gecə gözümə yuxu getmədi.

Münixə çatanda gecə idi. Ac idim. Vağzalın zalında sendviç gördüm: pendirli isti çörək. Qiymətinə baxdım: iyirmi beş fening. Elə bildim iyirmi beş markdır. Şoka düşdüm.

“İlahi… bu necə ölkədir?”

Heç nə yemədim. Bir saat salonda gəzişdim, nəhayət Heidelberg qatarı gəldi.

Heidelbergdə bir polis nəzakətlə mənə yol göstərib yardım etdi. Söylədi gec vaxt olduğu üçün tələbələr yataqxanası bağlı olur. Taksi ilə bir otelə getdim. Qiyməti baş gicəlləndirirdi. Bir az bazarlıq etdik. Axırda iyirmi beş marka kiçik bir otaqda gecələdim. Yenə də yuxusuz.

Səhər taksi ilə qardaşımın yataqxanasına getdim. O universitetə getmişdi. Mehriban bir tələbə məni mətbəxə apardı. Qardaşım gələndə qucaqlaşdıq. O elə bilirdi ki, mənə İrandan pul gələcək. Heidelbergdə tələbə yataqxanasında bir aylıq otaq kirayə götürdüm.

Qardaşım Goethe İnstitutunun xərclərini deyəndə utandığımdan susdum. Utandım deyəm : mənə irandan pul gəlməyəcək! İranlı mühəndisin sözləri yadıma düşdü:

“Ya cəsarətli, ya da dəli…”

Marlboro siqareti çəkib sakitləşirdim, universitetin həyətində gəzirdim və almanların qəribə adətlərinə baxırdım. Bəziləri çaşdırıcı idi, bəziləri isə bezdirici. Məsələn, yeməkxanada ucadan burun silmələri.

Əslində isə Heidelbergdən getmək üçün bir bəhanə axtarırdım. O vaxt atamın köhnə tanışı olan Məmi Ağa yadıma düşdü. O, üç ildən çox idi ki, Maynz şəhərində xəstə baxıcısı işləyirdi. Atama məktub yazdım və ondan yalnız bir cümlə istədim – Maynza getməyimi əsaslandıracaq bir cümlə.

On gün sonra məktub gəldi. Qayıtmağımı əmr etmişdi. Amma zərfin üstündə qırmızı qələmlə yazılmışdı:

“Beş min markı Maynzsdakı Məmi Ağaya göndərdim.”

Məktubu qardaşıma göstərdim və Mainz Universitetində oxumaq niyyətimi ona bildirdim. Ertəsi gün çamadanımı yığdım və Maynza yola düşdüm. On yeddi ya on səkkiz markla Mayinza çatdım. Məmi Ağa məni qatar vağzalında qarşıladı. Sonra məni Haym Binder tələbə yataqxanasına apardı və orada Cənubi Azərbaycandan olan mehriban bir həmşəhərimlə – Pərviz N. ilə tanış etdi.

Əşyalarımı onun otağında qoyduq. Yataqxananın mətbəxinə getdik, çay dəmlədik və birlikdə içdik. Pərvizin bir nəfərlik otağı varıdı. Bir neçə gecə onun otağında xalçanın üstündə yatmağımız qərara alındı.

Ertəsi gün o, mənə universitetin yeməkxanasını, kitabxanasını və başqa yerlərini göstərdi. Sonra yataqxana otağı üçün ərizə forması gətirdi. Birlikdə doldurub idarəyə verdik.

Bir həftə sonra yataqxana müdirindən məktub aldım. Yazmışdı ki, başqa bir iranlı tələbənin otağında boş yer var.

Pərviz siyasi baxımdan İran Milli Cəbhəsinin tərəfdarı idi. Bu təşkilat 1949-cu ildə yaradılmış və şah rejiminə qarşı fəaliyyət göstərmişdi. Onun məşhur lideri Məhəmməd Müsəddiq idi.

Müsəddiq 1951-ci ildə İranın baş naziri olmuşdu və şüarı belə idi:

“Şah səltənət etməlidir, amma hökumət etməməlidir.”

O, şahın siyasi gücünü məhdudlaşdırmaq və onu məşrutiyyət qanunlarına tabe etmək istəyirdi. Bundan başqa, o, İran neft sənayesinin milliləşdirilməsi qanununun parlamentdə qəbul olunmasına nail olmuşdu.

1953-cü il 19 avqustda isə Məhəmmədrza Pəhləvi daxili irtica qüvvələrin və CIA-nın köməyi ilə dövlət çevrilişi edib hakimiyyətə qayıtdı. Müsəddiq üç il həbsə məhkum edildi, Milli Cəbhə qadağan olundu. Xarici işlər naziri Hüseyn Fatimi isə güllələndi.

Sonra mən Pərvizlə birlikdə yataqxana idarəsinə getdim, Mayntz Universitetinə qəbul sənədlərimi təqdim etdim və yeni otağımın açarlarını aldım.

Pul az idi. Məmi Ağadan 50 mark borc almışdım. Onun 40 markını otaq kirayəsinə verdim.

Siqaret almağa pulum olmadığı üçün siqareti də tərgitdim.

Universitet mağazasından bir böyük çörək (1 mark), bir banka mürəbbə (1 mark) və bir az kərə yağı alırdım. Bir müddət səhər yeməyim, naharım və axşam yeməyim yalnız çörək və mürəbbədən ibarət idi.

1960-cı illərin ortalarından etibarən Almaniyaya gələn iranlı tələbələri müxtəlif siyasi təşkilatlar qarşılamağa başlamışdı. Onlar gecə-gündüz çalışırdılar ki, yeni gələnləri öz siyasi xəttlərinə cəlb etsinlər.

Bu təşkilatların çoxu sol yönlü idi: bəziləri Sovet İttifaqını, bəziləri Çini, bəziləri Albaniyanı, bəziləri isə Yuqoslaviyanı nümunə götürürdü.

O vaxt Almaniyanın demək olar ki, hər böyük universitetində İran Tələbələr Təşkilatı var idi. Bu təşkilatlar birlikdə İranlı Tələbələrin Dünya Konfederasiyasını təşkil edirdi. Onların əsas məqsədi şah rejiminə və imperializmə qarşı mübarizə idi.

Amma azərbaycanlı tələbələrin ayrıca siyasi təşkilatı yox idi. Buna görə də Azərbaycandan gəlmiş yüzlərlə tələbə uzun müddət hansı istiqamətə qoşulacağını bilmirdi və sonda əksər hallarda paniranist və ya panfarsist təşkilatlara qoşulurdu.

Bu vəziyyətdə psixoloji bir amil də rol oynayırdı: təşkilata qoşulan tələbə qəriblikdə təkliyini azaldırdı. Dostlarla çörək və çay içə bilir, pul borc ala bilir, fikir mübadiləsi edir və bir az mənəvi dayaq tapırdı.

Bir müddət sonra bəzi kitabları oxuduqdan sonra mən Tudə Partiyasına maraq göstərməyə başladım. Bunun iki əsas səbəbi varıdı:

Birincisi, bu partiyanın proqramı İranı çoxmillətli ölkə kimi qəbul edir və millətlərin öz müqəddəratını təyin etmək hüququnu tanıyırdı.

İkincisi isə partiya daxilində Azərbaycan Demokrat Firqəsinin mövcudluğu idi. Bu təşkilat türk dilində radio verilişləri və nəşrlər hazırlayırdı.

Əslində mən də qəriblikdə ailə mühitinə bənzər bir cəmiyyət tapmaq istəyirdim və eyni zamanda milli və sosial ədalətsizliyə qarşı mübarizə aparmaq arzusunda idim.

Mayntz Tələbə Təşkilatı müxtəlif siyasi qrupların rəqabət meydanı idi. Bəzən siyasi mübahisələr hətta fiziki qarşıdurmalara qədər gedib çıxırdı.

İranlı tələbələr müxtəlif şəhərlərdən və millətlərdən gəlmişdilər; dilləri, dinləri və dünyagörüşləri fərqli idi. Onları birləşdirən əsas şey müəyyən bir ideolojiyə bağlılıq idi.

Məsələn, eyni şəhərdən olan iki azərbaycanlı fərqli təşkilatlara mənsub olduqları üçün bir-biri ilə danışmır, hətta düşmənçilik edirdilər.

Bir gün həmin təşkilatın xəzinədarı olan bir azərbaycanlı ilə tanış olmaq istədim. O , farscanı qəliz türk ləhcəsilə danışırdı. Ona türkcə dedim:

“Ağa Nüs…, sən türksən, mən də türkəm. Qardaş, gəl bir-birimizlə türkcə danışaq.”

O təəccüblə mənə baxdı və dedi:

“Mən başa düşmürəm nə deyirsən! Mən türkcə bilmirəm! Mən farsam! Şah Əbdüləzimdə doğulmuşam!”

Mən isə sakitcə dedim:

“Bağışlayın… elə bildim siz türksünüz.”

1971-ci ilin yayında İranlı Tələbələrin Dünya Konfederasiyasının konqresi Frankfurt şəhərində keçirildi. Dünyanın müxtəlif ölkələrindən nümayəndələr gəlmişdi. Müzakirələr çox qızğın idi.

Bəziləri Mao Tse-Tungdan sitatlar gətirirdi, bəziləri Lenindən, bəziləri isə Marxdan və başqalarından danışırdı.

Bir həmvətən varıdı ki, Leninin çox yazılarını əzbər bilirdi. Müzakirə zamanı öz siyasi düşüncəsinin haqlı olduğunu göstərmək üçün birdən bir dəlil gətirib və məsələn deyərdi:
“Get, Leninin ‘Nə etməli?’ kitabının 239-cu səhifəsini oxu, onda özün görərsən ki, bu söz ondan sitatdır ya yox!”

Maraqlı cəhət bu idi ki, fasilə vaxtlarında müzakirələr iki dildə aparılırdı. Farsdillilər öz dillərində danışırdılar, 20–25 nəfər azərbaycanlı isə öz dillərində.

Birdən nahar vaxtı elan olundu:

“Azərbaycanlılar fasilə zamanı ayrı otaqda toplaşıb milli məsələlər haqqında danışacaqlar.”

Bu xəbər azərbaycanlılar arasında dillərdən-dilə yayıldı və onları çox sevindirdi. Leninin yazılarını əzbər bilən həmvətənimiz bu xəbəri ucadan təkrar etdi və 10–12 həmvətənini salonun küncündə toplayıb böyük şair Şəhriyarın bir beytini oxumağa başladı:

"İnsan olan xəncər belinə taxmaz!" – "Salam, Heydərbaba"

O, bu beyt üzərində tənqidini belə açıqlayırdı:
– Şəhriyar burjuaziyanın xidmətindədir! Burjuaziyanın hökmranlığını yalnız silah gücü ilə yıxa bilərsən! Burjuaziya insanlıq və yalvarma anlamır! İşçi sinfi və bütün zülm altında olan insanlar burjuaziya və imperialist ölkələrə qarşı mübarizə aparmalıdır və bunun üçün xəncəri belində daşımalıdırlar!

Başqa bir həmvətənimiz cavab verdi:
– Bu o demək deyil ki, insan heç vaxt xəncər daşımamalıdır! Əgər kimsə ədalətli və insanlıqlı bir cəmiyyətdə yaşayırsa, xəncərə ehtiyacı yoxdur. Amma əgər vəhşi heyvanlar, istismarçılar və hüquqları tapdalanan bir mühitdədirsə, xəncər sahibi olmalıdır.

Digəri fəlsəfi sözlərlə fikrini açıqlayırdı:
– İnsan hələ heyvani xüsusiyyətlərindən tam ayrıla bilməyib. Onun təbiəti ziddiyyətlidir. O həm insan, həm də vəhşidir. Həm sevgi, həm nifrət daşıyır; həm gözəllik, həm də qorxu daşıyır. İnsan həm yaradan, həm də dağıdan ola bilər. Bunlar insan təbiətinin ziddiyyətli parçalarıdır. Ona görə də insan ləyaqətli bir cəmiyyət yaratmaq üçün mübarizə aparmalıdır. Mübarizənin növünü öncədən müəyyən etmək olmaz. Mübarizə aləti həm xəncər, həm də əlinizdəki qələm ola bilər.

Salonun küncündə bir azərbaycanlı gənc qadınla tanış oldum. O, İtaliyada konservatoriyada sopran təhsili almışdı.Qurultayın sonunda “Koroğlu” operasını ifa etmək istəyirdi. Deyirdi ki, – Şah opera sevirdi. Mən İranadaykən onun və xarici qonaqlarının qarşısında bir neçə dəfə opera parçalarını ifa etmişəm. Mənə deyildi ki, – "Opera hər hansı dildə ola bilər, amma yalnız türk dilində olmamalıdır."

30–35 nəfər azərbaycanlı bir otaqda toplandıq. Bu görüşdə mənim şəhərimdən olan Tələbələr təşkilatının xəzinədarıda varıdı. Müzakirə mövzusu: dilimizin İranda rəsmi dil kimi qadağan edilməsi. Niyə ana dilimizdə məktəb yoxdur? Niyə dilimizi və ədəbiyyatımızı öyrənməyə icazə verilmir? Niyə biz azərbaycanlılar həmişə milli zülm altında oluruq?

Bəzi həmvətənlərimiz, dəstək verdikləri ideologiyanın təsiri ilə inanırdılar ki, İranda sosialist bir sistem qurulsa, mövcud ədalətsizliklər avtomatik olaraq aradan qalxacaq. Digərləri isə Şah rejiminin devrilməsini əsas məqsəd bilirdi və düşünürdülər ki, onun devrilməsi ilə hər şey qaydasına düşəcək. Amma onların İran’da sosialist sistemi qurmaq üçün zəruri sosial-iqtisadi şərtlərin olmaması və Şah devrildikdən sonra hakimiyyətə kimlərin gələcəyi barədə fikirləri qeyri-müəyyən və məntiqsiz idi.

Şəhərimizə qayıtdıqdan sonra, həmin azərbaycanlı xəzinədar ilə dostluğumuz başladı. Deyirdi ki, özünü fars kimi təqdim edib ki, dilinə, ləhcəsinə, milliyyətinə və kökünə görə təhqirdən qorunsun. Amma nəhayət, bu işdən böyük təəssüf hissi ilə danışır və milli hüquqları uğrunda mübarizə yolunu seçmişdi. Bu əziz və qiymətli dostumun xatirəsi, 7–8 il əvvəl Berlində vəfat etmiş olsa da, ürəyimdə həmişə əbədi qalacaq.

-------------

SAVAK haqqında

Həftə sonu günlərindən birində “Mami Ağa” məni məşhur Viner Vald restoranında nahara dəvət etdi. Birlikdə oturub müxtəlif mövzular haqqında söhbət etdik. Mami Ağa xüsusilə mollalar təbəqəsinə qarşı çox qəzəbli idi. Ayətullahları təkəbbürlü, parazit və insanların ağlını oğurlayan bir dəstə adlandırırdı. Deyirdi:

“Bu fırıldaqçılar, bu parazitlər öz əllərini belə ağdan-qaraya vurmurlar. Kasıb və sadə dindar insanların pulunu səhme imam adı ilə yığır, özləri isə rifah içində yaşayırlar. Bu cinayətkarlar qızların oxumasını günah sayırlar, amma öz qızlarını təhsil almaq üçün xaricə göndərirlər...”

Mən də onun sözləri ilə razılaşıb, mollalar təbəqəsinin cəmiyyətdə oynadığı mənfi rolu təsdiqləyirdim.

Söhbət əsnasında birdən işdə yaralanmş əlimə baxdı. Bir az pıçıldadı, sonra diqqətlə üzümə baxıb qəfildən dedi:

“Bilirsən, biz bir-birimizi yaxşı tanıyırıq. Səni öz qardaşım kimi sevdiyimi də bilirsən. Bu qədər çətinliklə oxumağın lazım deyil. Sənin haqqında çox düşünmüşəm, bir neçə nəfərlə də danışmışam. Niyə özünü bu qədər əziyyətə salırsan? Əgər bizimlə əməkdaşlıq etsən, ayda 300–400 mark qazana bilərsən. Həm yaxşı yaşayarsan, həm də təhsilini rahat davam etdirərsən. həm də, vətəninə xidmət edən bir insan olarsan.”

Mən təəccüblə soruşdum:

“Mami Ağa, dediyin bu ‘biz’ kimdir? Kimdən danışırsan?”

Mənə diqqətlə baxdı və sakitcə dedi:

“SAVAK-dan danışıram.”

Sonra sözünə davam etdi:

“Əgər bizimlə yaxşı əməkdaşlıq etsən, aylıq maaşın daha da arta bilər. Üstəlik, istədiyin hər bir malı gömrük ödəmədən İrana gətirə bilərsən. Gömrükdə sadəcə kimlik kartını göstərmək kifayətdir, yoxlanmadan keçərsən. Hara istəsən gedə bilərsən. Polis və zabitlər SAVAK vəsiqəni görəndə sənə hörmət edəcəklər. Əgər razı olsan, elə indi bu işə məsul olan adamla əlaqə saxlayım və onu bura çağıraq. O sənin suallarına cavab verər.”

Bu sözləri eşidəndə sanki başımdan qaynar su töküldü. Sarsılmış halda dedim:

“Mami Ağa, qoy bu barədə bir az fikirləşim. Sonra cavab verərəm.”

Yeməkdən sonra restorandan çıxdıq.

Amma içimdə nifrət alovu yanırdı. SAVAK-ın cinayətlərini yaxşı tanıyırdım. Bu rejim cinayətkar bir rejim idi. Azadlıqları məhv etmiş, insan haqlarını tapdalamış, 1945-ci ildə qanuni şəkildə qurulmuş milli hökumətimizi devirmiş və 25 mindən çox insanımızı qətlə yetirmişdi. Bizim dilimizi qadağan etmiş, ana dilimizdə yazılmış kitabları yandırmış, on minlərlə insanımızı sürgünə göndərmişdi.

Lənət olsun bu rejimə!

Lənət olsun bu rejimin xidmətçilərinə və müdafiəçilərinə!

----------------

Almaniya universitetlərində təhsilə başlamazdan əvvəl üçüncü dünya ölkələrindən gələn tələbələr bir ildən bir il yarıma qədər hazırlıq kollecində oxumalı, hazırlıq kurslarını keçməli və yalnız imtahanlardan keçdikdən sonra universitetə daxil ola bilirdilər. Bu dövrdə – yəni kollecə qəbul olunmamışdan əvvəl – tələbələrin işləməsinə icazə verilmirdi.

Amma mən, bəzi tanışlarım kimi, dostlarımdan xahiş edirdim ki, öz adlarına mənə iş tapsınlar.

Dostlarımdan biri boya fabrikində bir iş tapdı və mən bir neçə gün orada işlədim. Təxminən 300 mark qazandım və bu məni çox sevindirdi. Mami ağaya olan borcumu qaytardım, SAVAK-la əməkdaşlıq təklifini rədd etdim və “köməyinə görə səmimi təşəkkürümü” bildirdim.

Kollecə qeydiyyat vaxtı gəlib çatdı. Tələbə kartını aldıqdan sonra həftə sonları müxtəlif yerlərdə işləyir, pul qazanır, dərs oxuyur və həyatımı idarə edirdim.

Düzünü desəm, həm işləmək, həm də oxumaq çox çətin idi. Dərs oxuyarkən birdən ev kirayəsinin vaxtı yadına düşür. Pulun az olanda narahatlıq səni bürüyür və öyrəndiklərinin hamısı bir anda beynindən silinirmiş kimi olur.

Kollecin yay tətili başlamışdı. Universitetin iş idarəsi vasitəsilə bir neçə həftəlik iş tapdım. Fabrikdə işləyənlərin çoxu yerli almanlar və əsasən İtaliyadan gəlmiş qonaq işçilər idi. İtalyanlar mehriban və istiqanlı insanlar idilər. Almanlar isə, az istisna ilə, ümumiyyətlə soyuq və bir qədər təkəbbürlü görünürdülər.

Onların arasında bəziləri xaricilərə qarşı açıq-aşkar irqçi davranırdı. Çətin işləri xaricilərə verirdilər və fabrikdə baş verən hər problemi onların üzərinə atırdılar. Əgər kimsə tualetdən istifadə edib suyu çəkməsəydi, günahkar xarici sayılırdı. Yerdə zibil görünsəydi, yenə günahkar xarici olurdu.

Bir gün fabrikin sürücüsü mənə “kanake” dedi. Bu sözün mənasını bilmirdim. Sonradan öyrəndim ki, irqçi almanlar qara saçlı və ağ dərili olmayan insanlara belə deyirlər. Bu söz mədəniyyətsiz, vəhşi, sanki palçıqdan çıxmış bir varlıq mənasında işlədilirdi.

------------------

İranda güləşə böyük marağım varıdı. Bir neçə il Təbrizin dəmiryolu klubunda məşhur güləşçi Qara Pərvizin rəhbərliyi altında məşq etmişdim.

Bir gün fabrikdə istirahət zamanı istiqanlı bir alman gənc zarafatla əlimi tutub gücünü göstərmək istədi. Mən əlimi onun barmaqlarından çıxarıb kənara çəkildim. Amma o bir addım irəli gəlib bu dəfə boynumdan tutdu və məni yerə yıxmağa çalışdı. Məcbur qalıb ustalıqla özümü müdafiə etdim.

Sonradan məlum oldu ki, o Mayntz yaxınlığındakı Marienborn idman klubunun güləşçisi imiş. İşdən sonra məni klublarına dəvət etdi. Bir neçə dəfə ora getdim və klub rəhbərləri istədilər ki, Marienborna köçüm və onların timlərinə qoşulum.

Bir gün həftə sonu xəbərim olmadan Marienborn klubundan 6–7 idmançı yataqxanama gəlib evimi gördülər. Bir neçə gün sonra fabrikdəki həmin gənc mənə dedi ki, Marienbornda kirayə üçün münasib bir mənzil boşalıb. Birlikdə ora getdik. Ev sahibi yaşlı bir qadın idi. Otağı göstərdi və kirayə şərtlərini izah etdi.

Təmiz və sakit bir evdə, təxminən 75 mark kirayə ilə yaşamağın tələbə yataqxanasından daha yaxşı olacağını düşündüm və müqaviləni imzaladım. 10–12 gün sonra, ayın əvvəlində köçməli idim. Çamadanlarımı yığdım və yeni evə köçdüm.

Otağım zirzəmidə idi. Sakit və rahat idi, amma ev sahibəsinin daimi nəzarəti altında idim. Mənim orada yemək bişirməyimi və duş qəbul etməyimi xoşlamırdı.

Evimin yan binasında Amerikan ordusunda xidmət edən amerikalı bir qadın yaşayırdı. Hər gün hərbi uniformada işə gedib, sonra evinə qayıdırdı.

Bir gün güclü yağış yağdı və Marienborn küçələrini su basdı. Otağımda oturub düşünürdüm ki, ümid edirəm mənim otağıma su dolmasın. Yağış kəsiləndən sonra vəziyyətə baxmaq üçün çölə çıxdım. Birdən amerikalı qonşumu gördüm; çaşqın halda binanın qarşısında dayanmışdı. Məni görəndə dərhal yaxınlaşıb ingiliscə soruşdu:

“Salam, üzr istəyirəm, mənə kömək edə bilərsiniz?”

Onun zirzəmi otağına girdik. Hər yer su ilə dolmuşdu. Kitabları, ev əşyaları, dostlarının və ailəsinin şəkilləri hamısı suyun üstündə üzürdü. Vedrə gətirib suyu boşaltmağa başladıq. Bir-iki saatdan sonra işi bitirdik. Ona dedim ki, ev sahibi ilə əlaqə saxlasın ki, otağı təmir etsinlər. O dedi:

“Ev sahibi hələ şəhərə qayıtmayıb, axşama qədər gözləməliyəm.”

Bunu eşidəndə onu evimə çay içməyə və bir az dincəlməyə dəvət etdim.

Çay dəmlədim və alman və ingilis dillərində işimiz və həyatımız haqqında söhbət etməyə başladıq. Birdən otağımın qapısı açıldı və ev sahibəsi içəri girdi. Qəzəblə qışqırdı:

“Mən bir amerikalının evimə girməsinə icazə vermirəm!”

O, qonağımın dərhal çıxmasını tələb etdi. Bu irqçi davranışa çox qəzəbləndim və qırıq alman dili ilə etiraz etdim. Amma ev sahibəsi qışqırmağa davam etdi və qərarından dönmədi. Məcbur olub evdən çıxdıq.

Ertəsi gün bu hadisəni dostlarıma danışdım və yeni ev axtardığımı dedim. Xoşbəxtlikdən dostlarımdan birinin yaşadığı yaşayış kompleksində təxminən 70 mark kirayə ilə boş otaq tapıldı. Ertəsi gün mənzil idarəsinə getdik, sənədləri doldurduq və otağı kirayəyə götürdüm.

Marienborndakı ev sahibəsinə ayın sonunda köçəcəyimi bildirdim və oranı həmişəlik tərk etdim.

-------------------

Kollecin son imtahanlarını verdikdən sonra Mayntz’ Universitetində iqtisadiyyat ixtisası üzrə təhsilimi davam etdirməyə hazırlaşırdım. Tətil başlamazdan bir az əvvəl kollec direktoru doktor Braun məni kabinetinə dəvət etdi ki, təhsilim və həyatım haqqında danışaq. O, həqiqətən xristian ruhlu, humanist və mehriban bir insan idi. Maddi vəziyyətimi çox yaxşı başa düşürdü. Söhbət əsnasında ona dedim ki, İrandan heç bir pul almıram və təhsilimi davam etdirmək üçün işləməyə məcburam. O, mənə baxıb dedi:

“Bu asan iş deyil! Hətta bəlkə də mümkün deyil.”

Sonra belə bir təklif verdi:

“Bilirsiniz, Trier şəhərində yeni yaradılmış bir universitet var. Əgər istəsəniz, orada təhsil almaq üçün universitet büdcəsindən maliyyə yardımı almaq mümkündür. Bildiyimə görə, həmin universitetin büdcəsində xarici tələbələr üçün müəyyən maliyyə dəstəyi nəzərdə tutulub. Əgər razı olsanız, çalışaq ki, sizin üçün oradan universitetə qəbulluq alaq.”

Bu sözü eşidəndə çox sevindim. Dedim:

“Bəli, mən tam razıyam və bu fürsətdən çox məmnun olaram.”

Bir neçə gün sonra doktor Braunla birlikdə lazımi sənədləri Trier Universitetinə göndərdik və qəbul üçün müraciət etdik.

Təxminən bir ay sonra Trier Universitetindən qəbul məktubu aldım. Bu xoş xəbəri doktor Braunla bölüşdüm və bu sevimli insanı həyat yoldaşı ilə birlikdə çay içmək üçün evimə dəvət etdim. Doktor Braun evimə gələndə birlikdə çay içdik. Sağollaşarkən o, cibindən bir zərf çıxarıb mənə verdi. İçində nə olduğunu bilmədiyim üçün açmaq istədim. Doktor Braun mənə baxıb dedi:

“Zəhmət olmasa, onu sonra açın! Bu, mən və həyat yoldaşımdan sizə kiçik bir hədiyyədir. Həyatda sizə uğur və xoşbəxtlik arzulayırıq.”

Zərfin içində səmimi bir məktub və yüz marklıq bir əsginas var idi.

Universitetin işə idarəsi mərkəzinə hər dəfə gedəndə görürdüm ki, sürücülük vəsiqəsi olan insanların daha çox iş imkanı var və onlar daha yaxşı maaş alırlar. Buna görə bir gün sürücülük vəsiqəsi almağa qərar verdim. Çətin maddi vəziyyətimə baxmayaraq, bir sürücülük məktəbinə yazıldım və həftədə iki dəfə dərslərə getdim. Təxminən bir ay yarım ərzində bütün imtahanları uğurla verdim. Sürücülük vəsiqəsinin alınması təxminən 570 mark başa gəlirdi. Amma kifayət qədər pulum olmadığı üçün vəsiqəm sürücülük məktəbində qaldı.

Bir müddət sonra məktəbdən məktub aldım:

“Zəhmət olmasa, mümkün qədər tez 570 mark gətirin və sürücülük vəsiqənizi götürün.”

Nə edəcəyimi və pulu kimdən borc alacağımı bilmirdim. Bir gün bir az pul çıxarmaq üçün banka getdim. Bank işçisi hesabıma baxdı və mənə dedi ki, İrandan hesabıma 700 mark köçürülüb. Anam bu pulu Tehrandan mənə göndərmişdi.

Sevinc içində pulu götürdüm və əvvəl tanıdığım kiçik italyan restoranına getdim. Ləzzətli bir yemək yedim və bir stəkan pivə içdim. Bir anlıq özümü sakit, xoşbəxt və insan kimi hiss etdim.

Ertəsi gün sürücülük məktəbinə getdim, 570 mark ödədim və vəsiqəmi götürdüm. Onu bir neçə dəfə öpdüm və günü böyük sevinc içində keçirdim. Deyirlər ki, pul xoşbəxtlik gətirmir. Bəlkə də bu, çox pulu olan və milyonlarını, milyardlarını itirmək qorxusu ilə yaşayanlar üçün doğrudur. Amma hər bir markla həyatında yeni bir qapı aça bilənlər üçün pul nəfəs və ümiddir. İndi başa düşdüm ki: pul da, xoşbəxtlik də nisbi anlayışdır. Pul həm gücdür, həm vasitə; nadanın əlində dağıdıcı, ehtiyac içində olan ağıllı bir insanın əlində ümidin və yeni həyatın açarıdır. Hər bir mark, hər bir qəpik yalnız maddi dəyər deyil, o, azadlığa, gələcəyə və insan ruhunun canlanmasına açılan bir pəncərədir.

----------------

Nazik bir pərdə – həyat və ölüm arasındakı incə sərhəd

Zaman gəlmişdi ki, Mаyinzdan ayrılım – sakit, səssiz, demək olar ki, gizli. Bir neçə məlumatı “Mami Ağa” haqqında ən yaxın dostuma verdim, elə bil köhnə bir fəsli həyatımda möhürləmək istəyirdim. Sonra evimin açarlarını təhvil verdim və şəhəri tərk etdim; heç kəsə vida etmədən, ürəyimdə qəribə bir qarışıq hiss – həm ümid, həm də narahatlıq – ilə Trierə gəldim.

“Gənclər Hosteli”ndə bir neçə gecə qaldım, gündüzlər isə yeni ev axtarırdım. Nəhayət, “Kozanos evi” adlı, Katolik kilsəsinin idarə etdiyi bir tələbə yataqxanasında müvəqqəti otaq tapdım.

Bir səhər erkən, dərslər başlamazdan əvvəl universitetin “Schneiders Hof” binasına getdim. Bir qədər axtarışdan sonra beynəlxalq tələbələr şöbəsini tapdım və orada rəhbər, cənab Hezia ilə tanış oldum. Özümü təqdim etdim, təhsil sahəm haqqında danışdım və dedim ki, Dr. Braunun tövsiyəsi ilə Trierə gəlmişəm, ümid edirəm tezliklə təqaüd alıb təhsilə davam edə biləcəyəm.

Ev axtarışımı davam etdirdim və nəhayət şəhərdən 6 km aralıdakı “Biewer” yaşayış bölgəsində ayda 75 mark kirayə olan bir otaq tapdım. Otağın pəncərələri yaxşı sıx olunmamışdı, küçə səs-küyü isə gecələr mənə sakit yatmağa imkan vermirdi. Gecələr yatarkən bəzən sükutu qorumaq üçün səs ötürməyən qulaqcıqlardan istifadə edirdim.

Bir gün “Bruder” xəstəxanasının yanından keçərkən gözüm elan lövhəsindəki bir elana sataşdı. Xəstəxana yardımçı tibb işçisi axtarırdı. Dərhal xəstəxananın ofisinə girdim və məsul şəxslərə dedim ki, tətil günlərində işləməyə hazıram. Bir neçə gün sonra xəstəxanadan bir məktub aldım; məni müsahibəyə dəvət edirdilər. İlk tibb bacarıqlarını öyrəndim və işə, boş vaxtlarımda və tətil günlərində başladım.

işlədiyim şöbədəki iş heç də asan deyildi. Həyatın son mərhələsinə qədəm qoyan xəstələrlə vidalaşmaq və yas tutan ailələrin göz yaşlarını görmək həyatla ölüm arasındakı incə pərdəni göstərirdi. Bu pərdə xatırladırdı ki, bədən və ruh həmişə ağrıya, kədərə və itkilərə açıqdır. Xoşbəxtlik isə yalnız qısa bir nəfəs qədər davam edir – əsl xoşbəxtlik deyil, həyatın acısını bir anlıq yüngülləşdirən kiçik bir sığınacaq kimidir. Hər vidalaşma, hər son nəfəs və hər itirilmiş ümid insanın kövrəkliyini xatırladır və ona həyatın həssaslığını dərk etdirir. Və məhz bu kövrəklikdə insan bütün gücünü, bütün ümidini və bütün hisslərini özü ilə daşıyır.

Bəzən ölüləri kiçik bir kilsəyə aparıb, gözlərini barmaqlarımla yumub və onları rəngli şüşələrdən süzülən sakit işığa təslim edirdim.

Heç vaxt yaddaşımdan silinməyəcək ən kədərli mənzərə gənc bir həmkarımın cansız bədəni idi. O, şöbəmizin “Eva”sına — hər səhər işə başlamazdan əvvəl özü ilə gətirdiyi bir şaxə gülü sakitcə güldana qoyan, sonra da təbiətin və həyatın gözəlliyindən ilhamla danışan o gənc, cazibədar qıza — bəslədiyi qarşılıqsız sevginin ağır yükü altında sönüb getmişdi.

Onun acı sonu bir həqiqəti bütün çılpaqlığı ilə üzə çıxarırdı: birtərəfli məhəbbət bəzən gözlə görünməyən, lakin ruhu dərinliklərindən yaralayan izlər buraxır.

İş növbələrim saat altıda başlayırdı. Lakin “Biver”dən çıxan ilk avtobus altıya beş dəqiqə qalmış xəstəxana dayanacağına çatırdı. Bu isə hər zaman bir neçə dəqiqə gecikmək demək idi. Bu məsələni rəisim “Qardaş Martin”lə müzakirə etdim və ondan xahiş etdim ki, bir neçə dəqiqə gecikmənin əvəzində növbəmdən sonra bir qədər qalmağıma icazə versin. Amma o bunu qəbul etmədi və vurğuladı ki, saat altıda mütləq işdə olmalıyam.

Buna görə xəstəxanaya vaxtında çatmaq üçün bir saat yarım piyada getməli olurdum.

Xəstəxanada bir neçə iranlı həkim işləyirdi; onlar Almaniyada və ya Türkiyədə təhsil almış, geri dönməyi düşünməyən şəxslər idi, çünki burada yaxşı maaş alıb və rahat həyat sürürdülər.

Onların arasında “Ərdəbil” şəhərindən olan tanınmış bir cərrahla tanış oldum: Dr. Cəfər S. O, İstanbulda təhsil almış, mehriban və ləyaqətli bir insan idi. Maddi vəziyyəti yaxşı olmasına baxmayaraq, əsasən təklikdə yaşayırdı. Mənimlə söhbətdən zövq alıb və görüşlərimizi həmişə səbirsizliklə gözləyirdi.

O, dünyasını dəyişmədən bir neçə il əvvəl mənə danışmışdı ki, “Şimali Azərbaycan cümhurusu” müstəqillik qazandıqdan sonra Almaniyada yaşayan bir neçə azərbaycanlı həkimlərlə birlikdə Bakıya gedərək oradakı səhiyyə sisteminin yaxşılaşmasına kömək etmək istəyiblər. Bu mehriban insan on-on iki il əvvəl vəfat etdi.

Bir gecə Dr. Cəfərlə bir kafe-restoranda oturmuşduq. Yeməkdən sonra mənə maraqlı bir xatirəsini danışdı:
“İsti bir yay günündə şəhərdə gəzərkən bir stəkan pivə içmək istədim. Haraya gedəcəyimi bilmirdim. Birdən yadıma gəldi ki, yeni açılmış bir kafe-klub var. Oraya gedib oturmaq, bir pivə içmək və sonra evə qayıtmaq qərarına gəldim.

Klubun giriş qapısına çatanda bağlı idi. Lakin qapının üstündə kiçik bir pəncərə varıdı. Zəng vurdum və gözlədim. Bir neçə dəqiqə sonra pəncərə açıldı, içəridən bir qadın məni gördü. Salam verdim və dedim ki, klubda pivə içmək istəyirəm. Qadın başdan ayağa məni gözdən keçirdi və dedi:
‘Buraya yalnız üzvlər daxil ola bilər.’
Sonra pəncərəni bağladı.

Mən qadının davranışından məmnun qalmadım və yenidən zəng etdim. Pəncərə açıldığında dedim:
‘Bağışlayın! Mən üzv olmaq istəyirəm. Xahiş edirəm içəri buraxın, bir pivə içim və üzvlük formasını doldurum!’
Qadın soyuq bir tonla dedi:
‘Xeyr! Yalnız düzgün geyimli şəxslər daxil ola bilər!’
Və yenidən pəncərəni bağladı.

O gecə üzərimdə 500 markdan çox dəyəri olan libas var idi. Qadının davranışından çox kədərləndim. Yenidən zəng vurdum, amma cavab almadım. Təkrar zəng etdikdə, qadın qapını açdı və mənə hirsli, təhdidkar tonla getməyimi dedi.

Bir neçə gün sonra evdə ikən xəstəxanadan mesaj aldım. Maşın qəzası səbəbilə cərrahiyyəyə gətirilmiş xəstəni əməliyyat etməliydim. Tələsik geyindim və xəstəxanaya getdim.

Əməliyyat zamanı xəstənin üzünə baxanda tanış gəldi. Diqqətlə baxdım və tanıdım: o, mənə o gecə kluba daxil olmağa icazə verməyən qadın idi.

Səhəri gün xəstələrə baxanda vəziyyətini soruşdum və dedim:
‘Əgər bu dəfə sizin klubunuza gəlsəm, mənə icazə veriləcək?’
Qadın məni tanıdı, üzü qızardı və utancaq şəkildə dedi:
‘Əlbəttə, əlbəttə!’ və başını aşağı əydi.

----------------------

Bu pul Alman xalqının ödədiyi vergilərdən təmin olunur

Bir gün xarici tələbələrin işlərinə cavabdeh olan cənab Heziyadan bir məktub aldım. O, xarici tələbələr üçün nəzərdə tutulmuş təqaüd haqqında mənimlə danışmaq istəyirdi.

Onun otağına girib salam verdikdə, əli ilə bir səndəli göstərdi ki, əyləşim. Əlində qələm və kağız var idi. Mənə tərəf dönüb dedi:

— Sizi bu gün buraya dəvət etməyimizin səbəbi budur ki, aylıq xərclərinizin nə qədər olduğunu bilək və görək sizə nə qədər maddi yardım verə bilərik.

Dedim:
— Bəli, buyurun!

Cənab Heziya sualına belə başladı:

— Səhər yeməyi üçün sizə nələr lazımdır?

Cavab verdim:
— Çörək, kərə yağı, mürəbbə, yumurta, çay, şəkər və süd.

O, hamısını kağıza yazdı və sonra soruşdu:

— Səhər yeməyində neçə dənə kiçik çörək (Brötchen) yeyirsiniz?

Bir az təəccüblə dedim:
— 3–4 dənə.

Bunu eşidəndə qaşlarını qaldırdı, səsinin tonu sərtləşdi və dedi:

— Niyə? Niyə 3–4 dənə? Mən bu boyum və 140 kilo çəkimlə cəmi 2 dənə çörək yeyirəm! Siz necə 3–4 dənə yeyirsiniz? Yox, burada 2 çörək yazıram. Hər çörək 5 pfennigdir, cəmi 10 pfennig.

Mən susdum və heç nə demədim.

Sonra üçüncü sualı verdi:

— Kərə yağı 80–90 pfennigdir. Bir paket kərə yağı bir həftə üçün kifayətdir, deməli 90 pfennig yazıram.

Yenə susdum.

Dördüncü sualda dedi:

— Bir banka mürəbbə 80–90 pfennigdir və iki həftə üçün kifayətdir, deməli 90 pfennig qeyd edirəm.

Beşinci sual belə idi:

— Sizin sözlərinizdən başa düşdüm ki, səhərlər qəhvə yox, çay içirsiniz. Bir paket çay təxminən 3 markdır və iki həftə kifayətdir. Bundan əlavə sizə bir məsləhətim də var. Universitetin kafeteryasında çay və ya qəhvə içməyin, çünki orada bahadır. Çayınızı evdə hazırlayın, termosda universitetə gətirin və istədiyiniz vaxt için.

Altıncı sual:

— Kirayə haqqınız nə qədərdir?

Dedim:

— Aylıq kirayə təxminən 75 markdır. Üstəlik 20–25 mark elektrik və istilik xərcləri var. Yəni ümumilikdə təxminən 100 mark.

O bunu yazdı və sonra dedi:

— Digər xərcləriniz ayda 20–25 markdan artıq ola bilməz! Gəlin bütün xərcləri toplayaq və baxaq nə qədər edir.

Dedim:

— Bağışlayın, cənab Heziya! Mən Biverdə yaşayıram və ora şəhərdən 6 kilometr uzaqdadır. Hər gün avtobusla şəhərə gedib-gəlirəm. Tələbələr üçün avtobusun həftəlik qiyməti 8 markdır. Xahiş edirəm bunu da qeyd edin.

O, ciddi şəkildə mənə baxdı və dedi:

— Yox, yox! Bu xərci yazmayacağam. Çünki avtobusla getməyiniz lazım deyil. Siz gəncsiniz! Səhər tezdən durun, piyada universitetə gedin, axşam da piyada evə qayıdın.

Bu sözləri eşidəndə əsəbiləşdim və dedim:

— Cənab Heziya, siz nə danışırsınız? Qışda, qar və yağışın içində necə piyada universitetə gedim?

O sözümü kəsib dedi:

— Siz bilməlisiniz ki, bu pul Alman xalqının ödədiyi vergilərdən təmin olunur. Bu pul vergidir, göydən düşən pul deyil.

Mən də onun sözünü kəsib dedim:

— Cənab Heziya! Bu pul bizim neftimizin puludur ki, siz onu bizdən çox ucuz qiymətə alırsınız. Bu pul bizim talan edilmiş sərvətimizdən gəlir.

Bu sözləri deyəndən sonra otaqdan çıxdım.

Belə gərgin bir söhbətdən sonra bilmirdim ki, mənə təqaüd verəcəklər ya yox.

Təxminən bir ay keçdi.

Bir gün universitetin salonunda cənab Heziyanı gördüm. Ona salam verdim və təqaüd haqqında soruşdum. O dedi:

— Bu məsələ mənim səlahiyyətimdə deyil. Vaxtı gələndə cavab alacaqsınız.

Dedim:

— Bağışlayın ki, sizi narahat etdim. Bu vaxt təxminən nə vaxt olacaq? Çünki maddi baxımdan bir az çətinlik çəkirəm.

Bunu eşidəndə o, pul kisəsini çıxardı, xırda pul axtardı və mənə tərəf uzatdı.

Bu hərəkət mənə çox ağır gəldi, sanki dünya başıma uçdu.

Dedim:

— Cənab Heziya, mən dilənçi deyiləm! Mən bu sualı ona görə verdim ki, siz xarici tələbələrə cavabdehsiniz.

O xırda pulları yenidən kisəsinə qoydu və oradan uzaqlaşdı.

Yay tətili yaxınlaşırdı.

Bir gün Reynland-Pfalz əyalətinin Ali Təhsil Fondundan mənim ünvanıma məktub gəldi.

Məktubu açanda gördüm ki, yalnız bir dəfəlik olaraq 1500 mark mənim bank hesabıma köçürülüb.

Çox sevindim.

Biverdə yaxşı bir restoran var idi.

Hər dəfə onun yanından keçəndə yeməklərin qoxusu məni cəlb edirdi.

Öz-özümə dedim ki, hər şeydən əvvəl bu restorana gedib ən yaxşı yeməyi sifariş etməliyəm.

Düşünürdüm ki, ən bahalı yemək ən ləzzətli yeməkdir.

Bu yanlış düşüncə məni çox gülməli bir vəziyyətə saldı.

Günorta restorana getdim, menyuya baxdım və heç tanımadığım ən bahalı yeməyi sifariş etdim.

Restoranda başqa müştərilər də var idi.

Təxminən 15–20 dəqiqə sonra qarson sifariş etdiyim yeməyi gətirib miz üstünə qoydu.

Yeməyə baxdım, amma onun nə olduğunu anlaya bilmədim.

Ağ bir sousun içində qəribə, ətə bənzər bir şey var idi.

Bir az dadına baxdım və gördüm ki, mənim zövqümə heç uyğun deyil.

Utandığım üçün qarsonu çağırıb yeməyin pulunu ödəyib çıxmaq istəmirdim.

Ətrafa baxdım, sakitcə o ətə bənzər parçanı sousun içindən çıxardım, kağız içinə büküb çantamın cibinə qoydum.

Bir neçə dəqiqə sonra qarsonu çağırdım, yeməyin pulunu ödədim və tez restorandan çıxdım.

Sonradan öyrəndim ki, o yemək ya ahtapot, ya da dəniz xərçəngi imiş.

----------------

“Demokratik Sosyalizm” və ya “Demokratik Kapitalizm”

Trier Almaniyanın ən qədim şəhərlərindən biridir və dünyaşöhrətli böyük filosof Karl Marks-ın doğulduğu yerdir. Bu şəhərin universiteti Almaniyanın ən yaxşı universitetlərindən biri kimi tanınır. Universitet 1970-ci ildə təsis olunmuşdur və bu gün 15 mindən çox tələbəsi var

1970-ci illərin əvvəllərində burada məşhur alman professorları dərs deyirdilər. Siyasi və sosial elmlər sahəsində ixtisaslaşmış bu professorlar Qərb ölkələrinin siyasi sistemini “siyasi plüralizm” və “azad iqtisadi bazar” səbəbindən kommunist sistemdən daha üstün hesab edirdilər. Onlar, məsələn, 1968-ci ildə Çexoslovakiyada baş verən və ‘Praqa baharı’ kimi tanınan demokratik hərəkatın Varşava Paktı qoşunları tərəfindən qanlı şəkildə yatırılmasını buna sübut kimi göstərir və belə iddia edirdilər ki, Sovet İttifaqı və onun müttəfiq dövlətlərində qurulmuş kommunist sistem mahiyyət etibarilə diktator və repressiv xarakter daşıyır.

Lakin onların nəzəriyyələrinin əksinə olaraq, sol meyilli tələbələr kapitalist sistemə tənqidi yanaşır və onu qəbul etmirdilər. Onlar öz etirazlarını “tələbə üsyanı” adlandırıb və deyirdilər ki, demokrasi yalnız siyasi sahə ilə məhdudlaşmamalı, iqtisadi sahədə də mövcud olmalıdır.

Onların fikrincə, kapitalist sistemdə siyasi demokrasi olsa da, “iqtisadi demokrasi və sosial ədalət” mövcud deyildi. Bundan əlavə, Amerikanın Vietnamdakı imperialist müharibəsi, Che Guevara-nın Bolivia-da öldürülməsi, “üçüncü dünya” adlandırılan ölkələrin təbii sərvətlərinin talan edilməsi və müstəmləkə şəraitindən qurtulmağa çalışan xalqların milli-azadlıq hərəkatlarının yatırılması göstərirdi ki, kapitalist sistemə qarşı mübarizə və üsyan zəruri və haqlı hesab olunurdu.

Almaniyada “tələbə üsyanı”nın yayılmasında iki başqa amil də mühüm rol oynayırdı. Birincisi, 1967-ci ildə Mohammad Reza Pahlavi və həyat yoldaşı Farah Diba-nın Almaniyaya səfəri idi. Qərbin dəstəklədiyi İran diktatorunun insan haqlarını pozmasına etiraz olaraq tələbələr West Berlin-də geniş nümayişlər təşkil etdilər. Bu nümayişlərdən birində polis gənc alman tələbə Benno Ohnesorg-a atəş açdı və onun ölümü tələbə üsyanını daha da gücləndirdi.

İkinci amil isə 1956-cı ildə kommunist Partinin qadağan olunması və 1972-ci ildə qəbul edilən qanun idi. Bu qanuna görə “ekstremist” sayılan şəxslərin dövlət xidmətinə qəbul edilməsi qadağan edilirdi. Mən özüm sağ və sol düşüncəli professorların və tələbə təşkilatlarının mühazirə və toplantılarında iştirak edirdim.

Hər iki tərəfin fikirlərini dinlədikdən sonra belə nəticəyə gəlmişdim ki, hər iki tərəfdə müəyyən dərəcə həqiqət var. Bir tərəfdən kommunist ölkələrində azadlıq, siyasi plüralizm və demokrasi yox idi; digər tərəfdən isə kapitalist sistemdə iqtisadi ədalət və sosial sərvətin ədalətli bölüşdürülməsi mövcud deyildi.

Arzum bu idi ki, bunların əvəzinə “demokratik sosializm” və ya “demokratik kapitalizm” yaransın və insanlar istismar və zülmdən uzaq bir dünyada tam siyasi və fərdi azadlıqla yaşaya bilsinlər.

------------

Qəddafi “öz xalqı üçün xeyirxah bir diktator”

1972-ci ildə Trier universitetində təxminən 50–60 xarici tələbə təhsil alırdı. Onların çoxu France, Luxembourg, Spain, Jap, Amerika və Portugal-dan idi. Təxminən 10-12 nəfər isə Iran, Algeria, Turkey, Libya, Palestine, Jamaica, Misir və Syria-dan gəlmişdilər.

Tələbələr parlamentinin təşəbbüsü ilə mən xarici tələbələrin nümayəndəsi seçildim və bu parlamentdə yer aldım. Bu yolla universitetdə xarici tələbələrin qəbulunun və maliyyə dəstəyinin asanlaşdırılmasında kiçik də olsa rol oynaya bildim.

Xarici kurs yoldaşlarımla bağlı bəzi xatirələrim bu günə qədər yaddaşıma həkk olunub. Onlardan biri Libya-dan olan bir tələbə idi. O, həmişə səliqəli və bahalı geyimdə görünür, özünü milyoner oğlu kimi aparırdı. Siyasi seminarlar zamanı isə heç bir tərəddüd etmədən Qərb ölkələrinin üçüncü dünya ölkələrini istismar edən siyasətini kəskin tənqid edirdi. Mən maraqlanırdım ki, bu gənc kimdir və bu qədər maliyyə imkanını haradan əldə edir.

Bir gün bir Palestinli tələbədən eşitdim ki, o hər ay Liviya dövlətinin xaricdə təhsil alan tələbələr üçün ayırdığı büdcədən 1500 mark alır.

Şübhəsiz ki, Muammar Gaddafi diktator idi və Libiya xalqının neft sərvətindən təxminən 80 milyard dolları xarici banklardakı şəxsi hesablarında toplamışdı. Bununla belə, etiraf etmək lazımdır ki, o eyni zamanda ölkəsi və xalqı üçün müəyyən xidmətlər də göstərmişdi: səhiyyə sistemi işləyirdi, insanlar təhlükəsizlik içində yaşayırdılar, mənzil, içməli su və ərzaq təminatı mövcud idi və ailələr sosial dəstək alırdılar. Məncə, 2011-ci ildə devrilib öldürülən Qəddafini “öz xalqı üçün xeyirxah diktator” adlandırmaq tam da əsassız olmazdı.

Burada belə bir sual da yaranır: yalnız Tanrı və bank sahibləri bilirlər ki, Qəddafinin və həmçinin 2003-cü ildə hakimiyyətdən devrilən Saddam Hussein-in milyardlarla dolları Qərb banklarında hansı taleyi yaşadı.

Xarici tələbələr arasında Misir-dən olan gənc bir qadın da var idi. O, sosioloji sahəsində doktorluq tezini yazır və Misirin kənd əhalisinin ənənələri haqqında araşdırma aparırdı. Onun sözlərinə görə Qahirə-dən təxminən 20–25 kilometr uzaqlıqda yaşayan bir tayfada qızlar uşaqlıq yaşlarında sünnət edilir və bəzən bu cinayətin nəticəsində həyatlarını itirirlər.

Bu qızlar 12–13 yaşlarında evlənməyə məcbur edilir və toy gecəsi iki qadın otağa girərək qızı tutub saxlayır, sonra isə ər otağa girib ona zorla sahib olur. Dövlətin bu barbarlığı dayandırmaq cəhdlərinə baxmayaraq, bu faciələr davam edirdi.

Həmin misirli tələbə müsəlman fanatiklərinin cəhalət və xurafatdan qurtulacağına heç bir ümidinin olmadığını deyirdi və mənim tərəfimdən qəbul olmayan acı bir tonla belə söyləyirdi:

“Onların başına iki atom bombası atmaq lazımdır ki, nəsilləri məhv olsun.”

-------------

“Portuqaliyalı tələbə avropalıdır.”

Yay tətili başlayanda universitet kitabxanasında belə bir iş elanı gördüm: “Yeni kitabların kataloqlaşdırılması və onların üzərinə universitet möhürünün vurulması.” Dərhal müraciət etdim, lakin bir neçə gün sonra mənə dedilər ki, bu iş Portugal-dan olan bir tələbəyə verilib. Səbəbini soruşanda kitabxananın katibəsi gülümsəyərək dedi:

“Portuqaliyalı tələbə avropalıdır.”

------------------

Munix Olympics zamanı Terror faciəsi

1972-ci ilin sentyabrında  Munix Olympics zamanı faciəli bir hadisə baş verdi. Fələstinli Black September Organization üzvləri Israel-in olimpiya timinə silahlı hücum etdilər və bir neçə israilli idmançı öldürüldü. Bu terror aktı bütün dünyada dəhşət və nifrət doğurdu. Lakin bəzi solçu qruplar bu terroru nəinki qınamadılar, hətta açıq şəkildə dəstəklədilər. Mən universitetdə belə reaksiyalara şəxsən şahid oldum.

----------

Dərin kədər içində belə bir nəticəyə gəldim ki…

Elə bu universitetdə gələcək həyat yoldaşımla tanış oldum. Onun ailəsi Adolf Hitler dövründə faşizmə qarşı olan mülayim müxaliflərdən idi. Biz tələbə yataqxanası “Martin Kloster”də iki nəfərlik bir otaq kirayə götürüb birlikdə yaşamağa başladı.

Bir müddət sonra ailəmi görmək üçün Iran-a qısa səfər etməyə qərar verdim. Bu səfərdən əvvəl qərbi Berlin-də xəstə bir dostumu ziyarət etmək və fürsətdən istifadə edərək şərqi Berlin-ə də baş çəkmək planı qurdum.

“Yannowitz brücke”də yerləşən həmkarlar ittifaqları binasında Azerbaijan Demokrat firqəsi və Tudeh Partinin rəhbərlərilə görüşdüm. Onlardan biri Anuşiravan Ebrahimi idi. Onunla Şərqi Berlin küçələrində gəzərək Friedrichstraße-yə doğru getdik və iki saatdan artıq xalqımızın faciəli taleyi və milli məsələlərimiz haqqında danışdıq.

Anuşiravanın qardaşı Fəridun Ebrahimi 1945-ci ildə Azərbaycan Milli Hökumətinin məsul şəxslərindən biri idi. O, zindan və işgəncələrdən sonra Təbriz şəhərində cinayətkar Şah rejimi tərəfindən edam edildi.

 Anuşiravan Ebrahimilə söhbətlərimizdən iki cümlə heç vaxt yaddaşımdan silinmədi:

“Arzum budur ki, heç olmasa bir ay Tabriz-də azad işləyə bilim. Sonra məni həbs edib öldürsələr belə, fərqi yoxdur.”

Və bir də dedi:

“Bacardığınız qədər ana dilimizdə yazın. Samad Behrangi-nin farsca yazdığı kitabları bizim dilimizə tərcümə edin.”

Mən ona dedim:

“Biz dilimizi yaxşı öyrənməmişik. Bir çox sözləri bilmirik. Məsələn, ‘ərziş’ sözünün bizim dilimizdə qarşılığı nədir?”

O gülümsəyərək cavab verdi:

“Dəyər.”

Söhbətdən sonra ondan ayrılıb yenidən qərbi Berlin-ə qayıtdım. Təxminən bir il sonra, 1980-ci ildə, Iranin inqilabından sonra onu yenidən Tabriz-də – keçmiş “Miləl müttəhid” xiyabanında– gördüm. Ölkədə inqilabi coşqusu hökm sürürdü. İnsanlar dini şüarlarla Amerikaya qarşı nümayiş edir və qaçmış şahın geri qaytarılmasını tələb edirdilər.

Qısa söhbətdən sonra İranın siyasi gələcəyi və radikal dini qüvvələrin güclənməsi barədə narahatlığımı bildirdim. O isə etiraz edən kütləni göstərərək dedi:

“Bunları görürsən? Bunlar antiimperialist inqilabçılardır. Şahın  boynundan tutub onu İrana qaytaracaqlar.”

Bir neçə müddət sonra eşitdim ki, Anuşirəvan və onun bir çox yoldaşları – özlərini sosial ədalət və fəhlə sinfinin hüquqlarının müdafiəçiləri hesab edən insanlar – “antiimperialist” adlandırılan mollalar rejiminin həbsxanalarında qeyri-insani işgəncələrdən sonra edam olunublar.

Dərin kədər içində belə bir nəticəyə gəldim ki, xarici ideolojilərin çərçivəsində və başqa ölkələrin maraqları naminə fəaliyyət göstərmək insanın düşüncə və hərəkət azadlığını əlindən alır. Belə insan kor və kar olur, həqiqəti görmək istəmir və sonda fəlakətə doğru addımlayır.

Bugünkü dünyada insan hər zamankından daha çox azad düşüncəyə ehtiyac duyur: o, müstəqil düşünməli və hərəkət etməli, dini və siyasi ideologiyaların zəncirlərindən uzaq durmalıdır.

--------------

"ailəmizdə “din irqçılığın” mövcud olduğu"

1973-cü ilin yay ayında işlənmiş bir VW 1400 maşını alıb, həyat yoldaşımla  birlikdə iran tərəfinə yola düşdük. 5-6 gündən sonra İranın Bazurqan sərhəddinə çatdıq. Gömrükdə maşının plakatını açıb, başqa bir plakat verdilər. Yola düşüb, özümüzü Təbrizə çatdırdıq. Bacı-qardaşlarım bizi gördükdə çox sevindilər. Atam isə, bizi yaxşı qəbul etmədi. Həyatyoldaşımı çadıra ötməyə məcbur etdi, evdə yeyib-içmək üçün qab-qaşığı ayrı qoyuldu, oturduğu yerin üstündə örtük salındı.... Yaxın qohumlarımızdan olan birisi cahil dinçi olduğu üçün həyat yoldaşımla əl verməkdən imtina etdi. Belə davranışlar dolayısı ilə ailəmizdə “din irqçılığın” mövcud olduğunu aşkar etdi.

Təbriz şəhrini bir az gəzib-dolandıq. Vağzal tərəfində kafə teria tapıb, bir pivə içib dincəldik. Dünyalarca sevdiyim böyük anam “Xavər xatun” həyat yoldaşıma bir hədyə bağışladı. Hədyəsi, qıldığı namaz möhürü oldu. Sonsuz dərəcə mənim üçün əziz və dəyərli olan bu daş indi də qalır. Bu möhür bu üçün mənə əzizdir ki, abamın təmiz ürəklə öpdüyü və alın qoyduğu bir daşdır. Gecələr, həyatın kədərli anlarında, möhürü üzüm üstünə qoyub, gözlərimi yumub, abamın üzümdən öpdüyü anları xatırlayıram.

Bir neçə gündən sonra Tehran tərəfinə yola düşüb, anamın evinə getdik. Anam üçüncü həyatyoldaşından olan bir bacım və bir qardaşımla birlikdə yaşayırdı. O, müxtəlif dəlillərə görə bu həyatyoldaşından da ayrılmışdır. Anamın üçüncü həyat yoldaşı fars bir ağa olmuşdur. Bu insan şah dövründə Tehranda baş dadistan (prokuror) idi. Şair, yazar, nüfuz və var-dövlətə sahib olan biris idi. 1979-ci ildə Mollalar rejimi qurulandan sonra tam var-dövləti zəbt olub əlindən alındı. Bütöv var-dövlətindən ancaq kiçik bir yer və kiçik bir ev qaldı. Anamın evində 3-4 gün qalandan sonra, irana gətirdiyimz maşının ixracı üçü Tehran gömrükünə getməyim gərəkli idi. Gömrükdə isə bir sorğu vərəqi doldurub, ixrac dokumenti almalıydım. Anketi doldurub, bu işə baxan gömrük məmurun otağına daxil olmaq istədiyim vaxt, otağın qabağında səndəl üstündə oturmuş bir şəxs fars dilində məndən hara gedəcəyimi soruşdu. “Almanyaya gedəcəyəm!” Deyib, otağın qapısını döydüm. İçəri girdim. Gömrük məmuru    

 -“buyurun, nə istəyirsiz!” soruşdu.

-“Almanyaya getmək istəyirəm. İrana gətirdiyim maşının ixracı üçün, sizin imzanız lazımdır. Formüları doldurmuşam, buyurun, buna lütfən qol çəkib, möhür vurun!”. Məmur başın qaldırıb, mənə baxıb:          

-“ vaxtım yoxdur”.

-“bağışlayın, möhür vurub, bir imza atmanız lazımdır!” dedim.

Məmur 7-8 saniyə sükut edib, təkrarən : 

-“vaxtım yoxdur!”.

-“bağışlayın, mən sabah tezdən Təbrizə getməliyəm! bir imza, bir möhür vaxt aparan iş deyil!” 

Məmur 5-6 saniyə sükut edəndən sonra, birdən otaq qapısı döyülüb, məndən hara getmək istədiyimi soruşan şəxs, əl işarəsilə məni bayıra çağırdı. Necə deyirlər: qroşum düşdü!, bildim ki, bu şəxs rüşvət dəllalıdır. Bayıra çıxdım! İstədiyi 50 tümən pulu verdim. Dəllal otaq qapısını döyüb, mənə içəri buyurun dedi. Otağa girdim. Məmur məni gördükdə :

-“Ah, siz Almanyaya getmək istəyirsiniz! Bəli, lazım olan formüları doldurmusunuz! Veriniz mənə ona bir baxıb, qol atım. Sizə yaxşı yol arzulayıram! Siz allah, özünüzdən muğayat olun, yolda yavaş sürün!”  Förmüları alıb, əndər-döndər edib, qol atıb, möhür vurub, mənə qaytardı.  Sabahısı gün Təbrizə yola düşüb, bir gecə orada qalıb, Almanyaya getmək istəyən iki nəfər tanışlarımızla birlikdə Bazurqan sərhəddinə tərəf yola düşdük. Türkiyyə yolunda Şili ölkəsində dövlət çevrilişi nəticəsində şərəfli Salvador Aliendənin qətlini ürəkağrısı ilə eşitdik...

---------------

 

 

Böyük anam əbədiyyətə qovuşdu

1974-cü ilin əvvəldərində dünyalarca sevdiyim böyük anam “Xavər xatun” Təbriz şəhrində 95-96 yaşında olarkən dünyasını dəyişib, əbədiyyətə qovuşdu. Xəbəri eşidirkən, kədərlənib, gözlərim yaşla doldu.

---------------

“qərənfil inqilabı”

Bu ilin April ayında cavan zabitlər portuqal ölkəsində dövlət çevrilişi tərtib verib, “qərənfil inqilabı” adında, portuğal ölkəsində uzun illər hökm sürən diktator hakimiyyəti yıxdılar. Öyrəncilər haymının həyətində müxtəlif ölkələrdən olan tələbələrlə birlikdə təntənəli bayram edib, inqilabçı zabitlərin şərəfinə bir bardaq şərab içdik...

Həmin il Almanyanın futbol timi dünya şampionu oldu. Karl Marksin evindən bir neçə metr fasilədə, bir qrup Almanlar bir meyxanə qabağında dayanıb, Hitler Nazıların salam simvolu ilə “Deutschlan-Deutschland über alles, über alles Deutschland” oxuyub şadlıq edirlər. Bunları gördükdə tüklərim biz-biz olub, simalarında  Avşvitz ölüm düşərgəsinin qatillərini görürəm. 

------------------

Hər şeydən əvvəl xiristian dinində olan qızdostun müsülman olmalı

1975-ci ilin yay ayında atam Almanyaya gəlib, qonağımız oldu. Bir neçə gündən sonra Frankfurt şəhrində yaşayan əmməoğlumun yanına gedib, onun kömək ilə iki işlənmiş maşın alıb, özü ilə irana aparmaq istəyir. Atam bizim evimizdə olurkən, hər gün namazını qılıb, ibadətini edirdi. Bir gün üzün mənə tutub, mən və həyatyoldaşımın islam qayda-qanunlarından uzaq olduğunu xatırlayıb:

-“Siz həlal olmayan bir həyat sürürsünüz. Siz bir-birinizə naməhrəmsiz. Hər şeydən əvvəl xiristian dinində olan qızdostun müsülman olub, islam dinini qəbul etməlidir. Şəriət qanunları ilə kəbini kəsilənə qədər, sənin siğəliyində qalıb, birgə yaşamalısız”.

Atamın bu sözünü sosyalist  təfəkkürə sahib olan həyatyoldaşımla  araya qoyub, nə etdiyimizi fikirləşdik.

-“Bir neçə gün evimizdə qonaq olan Atamın rahatlığı və onun ürəyi sınmasın” deyə, bu qərara gəldik ki, həyatyoldaşım formal olaraq “islam dinini qəbul” etsin.

Atam özü ilə gətirdiyi Quran kitabını açıb, bir ayə oxuyub, şəhadət kəlmələrini deyib, həyatyoldaşımdan təkrar edilməsini istəyir. Həyatyoldaşım_, başa düşmədiyi sözləri təkrar edib, beləliklə biz bir-biriməzə məhrəm olub, atanın razılığını yerinə yetiririk.

Atam aldığı maşınlardan birisini özü sürüb irana götürmək istəyir. İkinci maşın üçün irana getmək istəyən sürücü axtarırıq. Sürücü tapa bilmədiyimiz üçün bu qərara gəlirik ki, mən ilə həyatyoldaşım ikinci maşını sürüb, Türkiyə ilə İran sərhəddinə qədər gedək. Orada atamdam səfər xərcini alıb, Almanyaya qayıdaq. Daha doğrusu mən Savakın qorxusundan iran torpağına ayaq basmaq istəmirdim. Səfər hazırlığı görüb, yola düşürük. Atamın sürdüyü maşının sənədləri məndədir. Sürdüyü maşında əmməoğlumun xanımı da vardır. Maşınların içində soğat əşyaları olduğu üçün gecələri maşında yatırıq. Bir gün Belqradın yaxınlığında bir yeməkxana tapıb, axşam yeməyimizi orada yemək istəyirik. Mən ilə həyatyoldaşım bir masada və atam ilə bibioğlumun xanımı başqa bir masada otururuq. Yeməkxana selfservisdir . Hər kəs istədiyi  yeməyi seçib, özü ilə kasaya götürüb, pulunu ödəyir. Biz yeməyimizi seçib və onun yanında iki şişə pivə də götürürük. Yeməyimizin arasında, birdən atam bizim yanımıza gəlib, möhkəmcəsinə həyatyoldaşımın çiyninə vurub:

“Mən səni müsülman etməmişəm ki, ağzını belə haram pisliklərə vurasan! Içirsən, iç!, amma həlal şeylər iç!”

Həyatyoldaşım çiynini ovuşdura-ovuşdura, məndən atamın nə dediyini soruşur. Mən isə atamın sözünü tərcümə edib, ona bildirirəm. Həyatyoldaşım atama baxıb, ona Almanca belə cavab verir:

“Mən ağıllı və qanuni baxımdan yetkin bir insanam. Özüm bilərəm nə zaman, nə yeyib, nə içərəm. Kimsə mənim azadlığımı əlimdən ala bilməz!”. Bu cümləni deyib, məndən tərcüməsini xahiş edir. Bu sözü tərcümə edib, atama deyəndən sonra, atam, hirslə bizim masadan uzaqlaşıb, öz masasına qayıdır. Atam qabaqcadan bizim nə içdiyimizi əmməoğlumun xanımından soruşub, bilir. Yeməkxananı tərk etdikdən sonra hərə, öz maşınına gedib, səhər edirik. Səhər tezdən yola düşüb, nahara yaxın bir yerdə saxlayıb, nahar yemək istəyirik. Atam ilə bibioğlumun xanımı özlərilə gətirdikləri pənir-çörəki yeyib, bizi süfrəyə dəvət edirlər. Mən ilə həyatyoldaşım isti bir xörək yemək istəyirik. Bu üçün atama və bibioğlumun xanımına qabaqda gələn birinci yeməkxanaya gedib, orada isti xörək yeyəcəyimizi bildiririk.

-Siz yeməyinizi yeyəndən sonra, oraya gəlin.

Yeməkxana hüdudən 4-5  dəqiqə atam gilin oturduqlari yerdən uzaqdır. Naharı yeyəndən sonra yarım saata yaxın orada oturub, atam gili gözləyirik. Onlardan xəbər olmadığı üçün maşınımızla onlar olan yerə gedirik. Onları görməyib, yenidən yeməkxanaya qayıdırıq. Onlar yoxdur. Bütün bir gecəni Belqrad şəhriniə daxil olan xiyavanları gəzib axtarırıq. Sabahısı yol polis idarəsinə gedib, onlardan Belqrad şəhərinə gedən təsadüf etmiş maşınlardan soruşuruq. Atam gilin maşınlarından ad yoxdur. Atamın sürdüyü maşının sənədləri məndə olduğu üçün belə düşünürük ki, sənədsiz  maşın Yuquslaviyadan Bulğarıstana keçə bilməz. Bu üçün Yuquslavla Bulğarıstan sərhədinə gedib, orada onları gözlərik. Özümüzü Yuqoslavi-Bulğarıstan sərhəddinə çatdırırıq. Onlardan xəbər yoxdur. 6 gün orada qalıb gecələr maşında yatırıq. Yeməyimizi orada olan kiçik bir kafədən alırıq. İrana gedən hər bir şofer və hər bir maşından atamın sürdüyü maşının sorağını alırıq. Onlardan heç bir xəbər olmur. 6 gündən sonra, bütün şərayiti nəzərdə alaraq, bu qərara gəlirik ki, Almanyaya geri dönək. Yola düşüb, özümüzü Trier şəhrinə çatdırırıq. Bir iki gündən sonra, Frankfur şəhrinə gedib, əmməoğlum üçün hamı macəranı şərh veririk. Bibioğlum, atam gilin irana gedib, orada olduqlarını deyir. Çox təəccüblənirik. Necə olur, onlar bizi gözləmədən, sürdükləri maşının sənədləri əllərində olmadan Bulğaristan, Türkiyə və irana keçsinlər? əmməoğlum atamın maşınını götürmək istəməyir. Maşının içində olan şeyləri onun yanında buraxıb, şəhrimiz Trierə qayıdırıq. Maşını yaşadığımız tələbələr haymın yanında park edib, saxlayırıq. Təbrizə zəng edib, atamdan bu macəranın səbəbini soruşuram. Deyir ki “ sizi itirəndən sonra, birbaşa İrana getdik. Yuquslaviya-Bulğarıstan və Türkiyyə sərhədlərində doğum vəsiqəmi maşın sənədi yerinə göstərib, bir az rüşvət verib, keçdik”. Mənim üçün bu hadisənin həqiqi nədəni hələ də tapmaca kimi, qalır. Çox ehtimalla atam ilə, həyat yoldaşım iki ziddiyyətli dünya görüşünə sahib olduqları üçün belə bir əhvalat başımıza gəlir. Atam inandığı din-məzhəb qayda-qanunlarına uyğun olaraq “Əmr bə məruf - Nəhy əz münkər” edib, savab qazanıb, cənnətdə olan yerini möhkəmlətdirmək istəyir. Həyat yoldaşım isə demokratik insan hüququndan müdafiə edir.

Zaman mənə öyrətdi ki, bizim aramızdakı o acı qarşıdurma düşmənçilikdən deyil, iki düşüncə dünyasının bir-birini anlamaqda aciz qalmasından doğmuşdu.

--------------------

“Və mən yorğun və qorxmuş cəsarətlə susdum”

1976-cı ildə Trier şəhərində dəyərli bir insanla tanış oldum. Onun adı doktor Cavadı idi. O, Tudeh Party üzvü olduğu üçün Şurəviyə mühacirət etmiş bir həkim idi. Doktor Cavadı uzun illər Sovet İttifaqında yaşamışdı, lakin orada hökm sürən diktator sistemindən bezmişdi və artıq ona dözməyə gücü qalmamışdı. O, Almanyaya gəlib burada yaşamaq istəyirdi. O vaxt rus əsilli həyat yoldaşı və oğlu hələ Almaniyaya gəlməmişdi. O, son dərəcə səmimi, mehriban və sevilən bir insan idi.

1979-cu ildə Iranin inqilabi baş verdikdən sonra o, Amol şəhərinə — İranın şimalına köçdü və orada yaşamağa başladı. 1980-ci ilin payızında Iran-a səfər etdiyim zaman bu əziz dostumu görmək üçün Amola getdim. O, dərin bir narahatlıq və qorxu içində yaşayırdı. Həyat yoldaşı və oğlu Amolda qısa müddət qaldıqdan sonra İranı tərk edib İsveç-ə getmişdilər.

Doktor Cavadı deyirdi:

“Bir neçə dəfə fanatik müsəlmanlar evimin qarşısına toplaşıb qışqırıblar: ‘Cavadı kommunistdir, edam olunmalıdır!’ Mən çox qorxuram. Qorxu və vahimə olmadan evdən çıxa bilmirəm. Mənə zərər verə bilərlər. Buna görə də həyat yoldaşım və oğlum İranı tərk edib İsveçə getdilər.”

Bunu sakit səslə deyirdi, amma səsi titrəyirdi.

Bu əziz dostumun evində iki gecə qaldım. Sonra Tehran-a qayıdarkən mərkəzi avtobus vağzalında çox çirkin bir hadisənin şahidi oldum. Avtobusun Tehrana hərəkət etməsinə yarım saat qalmış sərnişinlər tədricən minib yerlərini tuturdular. Mən avtobusun ortasında yerləşən səndənlərdən birində əyləşmişdim. Sürücü içəri girib sərnişinləri saymağa başladı. Birdən baxışı mənim yanımda oturan gənc bir Afghanistanlıya sataşdı.

Onu görən kimi özünü itirdi və farsca söyüş yağdırmağa başladı:

“Ey murdar, alçaq, həyasız əfqan! Hansı haqla mənim avtobusuma minmisən? Dur ayağa! Buradan çıx! Bir əfqan mənim avtobusuma minə bilməz! Düş avtobusdan! Yoxsa qarnını yararam!”

O an hiss etdim ki, əllərim buz kimi soyuyub. Baxışlarım qeyri-ixtiyari avtobusun döşəməsinə zillənmişdi.

Yazıq gənc dərhal ayağa qalxdı və açıq-aydın qorxu içində avtobusdan düşdü. Sərnişinlərdən heç biri etiraz etmədi. Mən də — yorğun və qorxmuş bir cəsarətlə — susdum.

Bu gün o səhnəni xatırladanda hələ də susduğuma görə utanıram və vicdan əzabı çəkirəm.

 

İran böyük dəyişiklik astanasında

1979-cu il hadisələrlə dolu bir il idi. Iranda böyük bir dəyişiklik baş vermək üzrə idi. Şahın diktator rejimi artıq son nəfəsini verirdi. Uzun illər gizli fəaliyyət göstərmiş müxalif siyasi təşkilatların əksəriyyəti şah rejimini devirmək və azad, demokratik bir cəmiyyət qurmaq istəyirdi.

Ruhollah Xomeyni isə Fransadan şah rejiminə qarşı sərt şüarlar səsləndirirdi. BBC radiosu hər gün Xomeyninin bəyanatlarını yayımlayır və onları təbliğ edirdi. Bu radio getdikcə İran xalqının əsas informasiya mənbəyinə çevrilmişdi.

Mən həmin vaxt universitetdə son imtahanlarımı verirdim. Müxtəlif ölkələrdən olan tələbə dostlarım məndən İrandakı hadisələr barədə soruşurdular. Şifahi imtahanlar zamanı professorlar suallarını dolayısı ilə İslam dini və onun qanunları ilə əlaqələndirirdilər.

Siyasi elmlər professorları İranda baş verən bu dəyişikliklərin lideri sayılan Xomeynini köhnə dini düşüncələrə malik və demokrasiyaya qarşı olan bir şəxs kimi qiymətləndirirdilər. Professor “B” deyirdi:

“İranlılar hara getdiklərini bilmirlər.”

Amma mən — siyasi islamı və Xomeyninin orta əsr düşüncələrini tanımayan milyonlarla insan kimi — professorlarımın simasında “Qərb imperializminin universitet təbliğatçılarını” görürdüm.

Sosioloji üzrə şifahi imtahanda Almaniyanın məşhur professorlarından biri, professor “Ek”, mənə belə bir sual verdi:

“Siz İrandansınız. Ölkənizdə böyük bir dəyişiklik baş verir. İmtahan mövzularınızdan biri ‘qadın hüquqları və onların sosialist Şərqi Almaniya ilə kapitalist Qərbi Almaniyada müqayisəsi’ mövzusudur. Biz sizə qadın hüquqları ilə bağlı bir sual vermək istəyirik.

Tutaq ki, siz evlənmisiniz. Bir müddət sonra sizinlə həyat yoldaşınız arasında mübahisələr yaranır və siz belə nəticəyə gəlirsiniz ki, həyat yoldaşınız sizə itaət etmir. Bu halda nə edərdiniz? Onu döyüb cəzalandırardınız? Yoxsa...?”

Bu sual məni təəccübləndirdi. Cavab verdim:

“Xeyr, mən heç bir qadını döymərəm və ona qarşı zorakılıq etmərəm. Mənim belə bir haqqım yoxdur. Əgər razılığa gələ bilməsək, ayrılarıq.”

Professor „Ek“ mənə baxıb dedi:

“Bilirsinizmi ki, Quranda — Nisa surəsinin 34-cü ayəsində — belə bir vəziyyətdə kişinin qadını vurmaq haqqı olduğu qeyd edilir? Biz buna görə sizin fikrinizi bilmək istədik.”

İqtisadiyyat imtahanında isə professorlar məndən belə soruşdular:

“İslam iqtisadiyyatı necədir və onun Qərb dünyasındakı azad bazar iqtisadiyyatından fərqi nədi?

----------------------

Xaricdəki SAVAK agentlərinin adları

1979-cu ildə Iran inqilabı nəticəsində şah rejimi devrildikdən sonra xaricdə fəaliyyət göstərən SAVAK əməkdaşlarının adları yayımlandı və kiçik bir kitabçada dərc olundu. (“Xaricdəki SAVAK xəbərçilərinin ad və məlumatları” – İfşa Komissiyası tərəfindən nəşr olunmuşdur). Bu kitabçada Trier şəhərində yaşayan məşhur bir həkimin də adı qeyd edilmişdi.

Bir gün tələbə yataqxanasındakı otağımda oturmuşdum. Qapı döyüldü. Qapını açanda həmin həkimi gördüm. Salamlaşıb hal-əhval tutduqdan sonra onu içəri dəvət etdim. Qısa söhbətdən sonra o mənə dedi:

— Mən sizinlə mühüm bir məsələ haqqında danışmaq istəyirəm. Bilmirəm bu barədə xəbəriniz var ya yox, amma xaricdəki SAVAK agentlərinin siyahısı yayımlanıb və mənim adım da həmin siyahıda var. Sizdən xahiş edirəm ki, həftə sonu evimə gəlin və bu barədə danışaq.

Dedim:

— Mən bu siyahını görməmişəm. Amma həftə sonu evinizə gələcəyəm.

O, ünvanını mənə verdi və sağollaşıb getdi.

Həftə sonu onun evinə getdim. Evi şəhərin kənarında, təpə üzərində tikilmiş və kiçik bir saraya bənzəyirdi. O məni alman əsilli həyat yoldaşı ilə tanış etdi və sonra məni qiymətli əşyalarla dolu bir otağa apardı. Bir qədər sonra dedi:

— Bəli, mən SAVAK təşkilatının üzvü olmuşam. Amma pul və ya vəzifə üçün yox, yalnız Tudeh Partynin xahişi ilə.

Sonra dərin bir nəfəs aldı və sözünə davam etdi:

— Baxın, üzərində oturduğumuz və çay içdiyimiz bu xalçanın qiyməti SAVAK-dan alınan on il  maaşdan çoxdur. Gördüyünüz kimi, evimin hər tərəfi belə xalçalar və qiymətli əşyalarla doludur.

Mən cavab verdim:

— Məncə yaxşı olar ki, siz mümkün qədər tez Tudeh Partiyasının rəhbərləri ilə əlaqə saxlayasınız və bu məsələ barədə onlardan bir məktub alasınız və onu özünüzdə saxlayasınız.

— Bəli, mən də belə düşünmüşəm.

Sonra sağollaşıb ayrıldıq. Bir müddət sonra mən Berlin şəhərinə köçdüm və bu məsələnin sonrakı taleyi haqqında heç bir məlumatım olmadı.

Üçüncü Fəsl

“Sən xaricisən...”

Universitetdə son imtahanlarımı verdikdən sonra həyat yoldaşım və dörd yaşlı oğlumuzla birlikdə Trier şəhərini tərk edib Berlinə köçdük. Trier şəhərində iş və yaşayış imkanları az idi.

Berlində əvvəlcə bir ay tələbə yataqxanasında bir otaq kirayə etdik. Sonra isə Kreuzberg məhəlləsində bir mənzil tapıb ora köçdük.

Mən Trier Universitetində magistr dərəcəsi əldə etdikdən sonra Berlin Azad Universitetində doktorantura təhsilinə başladım.”Həyat yoldaşım isə alman və ingilis dili və ədəbiyyatı üzrə təhsilini davam etdirirdi. Maddi vəziyyətimiz yaxşı olmadığından və universitetin büdcəsi məhdud olduğuna görə təqaüd ala bilmədik. Buna görə də  təhsilimi dayandırdım və Siemens şirkətində bir il sadə fəhlə kimi işlədim.

Fabrikada görürdüm ki, alman fəhlələrinin çoxu xarici işçilərə yuxarıdan aşağı baxır. Buna görə də daha çox Türkiyədən gəlmiş türk fəhlələri ilə söhbət edirdim.

 işim ağır və yorucu idi. Metal və yağlı hissələrin kimyəvi maddələrlə yuyulması, ağciyərlərin yoxlanılması üçün müntəzəm olaraq fabrik həkiminə getmək və nasist dövrünün düşüncə tərzini xatırladan ustabaşının təhqirləri gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilmişdi.

Bir gün nahar fasiləsi zamanı bir neçə alman fəhləsi siyasi mövzuda söhbət edirdi. Mən də fikrimi bildirdim. Bu zaman onlardan biri mənə təhqiramiz səslə dedi:

— Sən xaricisən. Bizim ölkəmiz və siyasi partiyalarımız haqqında danışmağa haqqın yoxdur.

Bu hadisə mənə göstərdi ki, miqrantlara və “qonaq fəhlələrə” qarşı ayrı-seçkilik təkcə cəmiyyət səviyyəsində deyil, iş yerlərində də geniş yayılmışdır. O dövrdə Almaniyada həm cəmiyyət, həm də dövlət ölkənin immiqrasiya nəticəsində dəyişdiyini qəbul etmək istəmirdi və Almaniyanı yalnız bio-almanlara aid bir ölkə hesab edirdi.

------------------

“Haqq həmişə partiyanın tərəfindədir”

1980-ci ilin qış aylarından birində mən və bir neçə həmvətənim Berlində, Potsdamer xiyabanında tələbə yataqxanasında ana dilimizi oxuyub-yazmağı öyrənmək üçün bir dil kursu yaratdıq.

Bu kursu müxtəlif yerlərdə elan etdik və həmvətənlərimizi iştirak etməyə çağırdıq. Tədricən iştirakçıların sayı 25–30 nəfərə çatdı. Bu kurs müstəqil idi və heç bir təşkilata bağlı deyildi. Müxtəlif siyasi baxışlara malik insanlar yalnız ana dillərində oxumağı və yazmağı öyrənmək məqsədilə bu dərslərə gəlirdilər.

Biz dərs kitabı kimi Ja'far Pishevarinin seçilmiş məqalələrindən ibarət “Seçilmiş əsərlər” kitabını seçmişdik. O, 1945-ci ildə yaradılmış Azerbaijan hökumətinin başçısı idi.

Hər iştirakçı kitabdan bir neçə sətir oxuyub və sonra növbəni digərinə verirdi.

Bir gün ana dilini ərəb-fars əlifbası ilə oxumaqda çox çətinlik çəkən bir iştirakçı cümləni səhv oxudu. Cümlədə belə yazılmışdı:

“Bu fədakarlıq hər şərəfli azərbaycanlının milli borcudur.”

O isə bu cümləni “bu fədakarlıq hər şərəfli azərbaycanlinin milli burcuddu”. oxudu və nəticədə cümlə gülməli bir məna aldı. klasda olanlar qeyri-ixtiyari gülməyə başladılar. Bu isə onu çox narahat etdi.

O, gözləri yaşlı halda üzr istəyərək dedi:

— Allah ana dilimizi qadağan edənlərə lənət etsin.

Bu sözlər otaqda dərin bir sükut yaratdı.

O vaxt Hezb-e Tudeh tərəfdarları Berlin şəhərində “Berlin Şəhər Komitəsi”ni yaratmışdılar və iclaslarında müxtəlif siyasi və təşkilati məsələləri müzakirə edirdilər. Mən də bir neçə dəfə bu iclaslarda iştirak etmiş və fikirlərimi bildirmişdim. Bu iclasların birində sonuncu dəfə iştirak etdiyim vaxt Ruhollah Khomeininin məcburi hicab haqqında fərmanından sonra idi.

Bu fərmana etiraz edən qadınlar Tehran şəhərində nümayişlər təşkil etmiş və bu hökmü özlərinin insan və demokratik hüquqlarına qarşı təcavüz hesab edirdilər. Lakin bu nümayişlər “Ya rusari, ya tu sari!” (“Ya baş örtüyü, ya başına zərbə!”) şüarı səsləndirən Hezbollah qüvvələrinin hücumu və qadınların döyülməsi ilə sona çatdı.

Mən qadınların etirazlarını dəstəkləyib və onların nümayişlərinə edilən hücumu qınayırdım. “Berlin Şəhər Komitəsi”nin iclaslarından birində belə bir müzakirə başladı: niyə Hezb-e Tudeh bu məsələ ilə bağlı aydın mövqe tutmamış və bu təcavüzü açıq şəkildə pisləməmişdir? Bu söhbətlərdən başa düşdüm ki, iclasda iştirak edənlərin 99%-i bu mühüm məsələni görməzlikdən gəlir və bu barədə dərin düşünmədən “haqq həmişə hizbin tərəfindədir” düşüncəsini təkrar edirlər.

Mən həmin iclasda dedim ki, Ruhollah Xomeyninin fərmanı insan hüquqlarının pozulması və qadınların demokratik hüquqlarına birbaşa təcavüzdür. Əgər hizb bu qeyri-insani və anti-demokratik təcavüzü pisləməzsə və ona qarşı çıxmazsa, gələcəkdə insanların demokratik hüquqlarına daha çox hücumların şahidi olacağıq.

Mənim sərt tənqidim çoxluğun xoşuna gəlmədi və onların cavabları belə idi:

• “Bunlar əksinqilabçı qadınlardır! Bu qadınlar ya Shapour Baxtiar tərəfdarlarıdır, ya da SAVAK agentləridir. Onların qarşısını almaq lazımdır.”
• “İranlı qadınların 90%-dən çoxu hicab taxır. Hicaba qarşı olan 10% qadına görə inqilabın mənafelərini qurban vermək olmaz.” Maraqlıdır ki, bu arqumenti iclasda iştirak edən bir qadın söyləmişdi!

Bir gün günorta saatlarına yaxın, yaşlı azərbaycanlı dostlardan biri — Habib … mənə zəng etdi. O, Tehranda doğulmuşdu və fars ləhcəsilə türk dilində danışırdı. O, mənimlə vacib bir məsələ haqqında danışmaq istədiyini dedi. Mən onunla Wedding U-Bahn Station metro stansiyasında görüşdüm.

Gəzə-gəzə mənə dedi:

“Yoldaş Əhməd, məni sizin dil kursunuza casus kimi göndərmək istəyirlər. Deyirlər ki, həmin kursda millətçilik və əksinqilabi nasionalizm tədris olunur. Sizin kursu məhv etmək istəyirlər. Mən onlara dedim ki, casusluq etməyə razı deyiləm. Diqqətli olun ki, bu namərdlər kursunuzu dağıtmasınlar.”

Mən bu dəyərli insana təşəkkür edib onunla sağollaşdım. Necə ki, bir atalar sözündə deyilir: “At məni təpdi, onda ayıldım.” O zaman başa düşdüm ki, mənim həqiqi yerim və dayaq nöqtəm yalnız Azərbaycanın milli təşkilatlarıdır.

----------------

Təbrizdən xatirələr

İran İslam İnqilabından təxminən bir il sonra, 1980-ci ildə Təbriz şəhərinə səfər etdim. Təbrizdə qaldığım müddətdə günlərimi müxtəlif hisslər və təcrübələrlə keçirdim. Cəhalət və xurafatın qaranlıq dünyasında yaşayan insanları görmək məni kədərləndirirdi. Dini xurafatları milli və demokratik dəyərlərindən üstün tutan insanlarla qarşılaşanda ürəyim ağrıyırdı. Siyasi azadlıqların yavaş-yavaş boğulduğunu hiss edirdim. Qadınların acınacaqlı sosial həyatını görmək məni narahat edirdi. Buna baxmayaraq, öz vətənimdə olduğum üçün çox sevinirdim.

Daim öz-özümə soruşurdum:

• Azərbaycan milləti dini cəhalət və xurafatın caynağından necə qurtula bilər?
• Azərbaycan milləti necə azad ola bilib və öz taleyini öz əlinə ala bilər?
• Azərbaycan qadınları orta əsr ənənələrindən və patriarxal şəraitdən necə azad olub bərabər hüquqlu insanlara çevrilə bilərlər?

O dövrdə ölkədə hökm sürən inqilabi və həyəcanlı mühit səbəbindən bu suallara aydın cavab tapa bilmirdim. Lakin indi, bu xatirələri yazarkən belə nəticələrə gəlmişəm:

• İran daxilində daxili müstəmləkəçilik şəraitində yaşayan Cənubi Azərbaycan milləti yalnız öz müqəddəratını təyin etmə hüququnu əldə etməklə, öz milli məclisini və dövlətini qurmaqla milli azadlıq məqsədinə çata bilər.
• Cəhalət və xurafatdan qurtulmaq üçün Cənubi Azərbaycan milləti dünyəvilik (laiklik) sistemini seçməlidir. Çünki dinin təsiri altında olan Anayasa və dövlət siyasəti (sosial, iqtisadi, mədəni və təhsil siyasətləri) cəmiyyətdə ədalətsizliyin, cəhalətin və xurafatın artmasına səbəb olur.
• Patriarxal ənənəvi mədəniyyətdən qurtulmaq üçün qadınların qanun qarşısında hüquq bərabərliyi təmin edilməlidir. Qadınlar iqtisadi və sosial fəaliyyət imkanları vasitəsilə ev sərhədlərindən kənara çıxmalı və müstəqillik qazanmalıdırlar. Onlar işləməli, öz ayaqları üzərində dayanmalı və maliyyə baxımından kişilərdən asılı olmamalıdırlar. Azad insanlar kimi azadlıqsevər övladlar yetişdirməli və sonda ölkənin inkişafı və tərəqqisi yolunda öz vəzifələrini yerinə yetirməlidirlər.

-----------------

İnanc məsələsində “ağıl, elm və məntiq”

Bir axşam atamla birlikdə çox sevdiyim bir dostumun evinə qonaq getmişdik. Dostum uzun illər Almaniyada yaşamış, ali təhsilini başa vurduqdan sonra Təbrizə qayıdaraq ata-anası ilə birlikdə yaşayırdı. Həmin axşam süfrə arxasında xoş söhbətlər, səmimi xatirələr və zarafatlar bir-birini əvəz edirdi.

Yeyib-içəndən sonra söhbət yavaş-yavaş dini mövzulara yönəldi və nəhayət, Həzrəti Əlinin ədalətindən danışılmağa başlandı. Qonaqlardan hər kəs bu barədə bir söz deyir, müxtəlif rəvayətlər və hekayələr danışırdı.

Rəhmətlik atam da belə bir rəvayət söylədi:

“Deyirlər ki, Həzrəti Əli bir cinayətkarın əlini və ya qolunu kəsməzdən əvvəl onu yanında oturdub, ona elə məhəbbət və nəvaziş göstərərdi ki, cinayətkar əlinin və ya qolunun kəsildiyini belə hiss etməzdi.”

Mən bu sözləri dinlədikdən sonra ehtiyatla fikrimi bildirdim və dedim:

“İnsanın barmağına kiçik bir tikan batanda belə, o dərhal ağrı hiss edir. Bəs necə ola bilər ki, insanın əli və ya qolu kəsilsin və o bunu hiss etməsin?”

Bu sözlərim bəzi qonaqların xoşuna gəlmədi. Söhbətin ab-havası bir qədər dəyişdi. Nəhayət, dostum bir növ yekun kimi belə dedi:

“İnanc məsələsində ağılın, elmin və məntiqin elə də əhəmiyyəti yoxdur.”

Bu sözlər mənim üçün həmin axşamın ən düşündürücü nəticəsi oldu.

--------------

“Dayan; əllərini yuxarı qaldır!”

Bir gün cavanlıq xatirələrini yada salmaq üçün Şah gölünə (El gölünə) getmişdim. Bir neçə saat gəzib-dolaşdıqdan sonra şəhərə tərəf qayıtmağa başladım. Zəncirə az qalmış birdən ayaqyoluna getmək ehtiyacı hiss etdim. Ətrafda ayaqyolu olan bir yer axtarmağa başladım.

Uzaqdan hündür bir bina gördüm və ora tərəf yönəldim. Yaxınlaşanda bunun xəstəxana olduğunu gördüm. Fikirləşmədən içəri girdim və ayaqyolu axtarmağa başladım. Tövlə iyi verən xəstəxananın salonunda xəstələr yerdə oturmuş, sakitcə növbələrini gözləyirdilər.

Birdən xəstəxana işçilərindən olan gənc bir qadın mənə yaxınlaşıb soruşdu:

— Ağa, siz nə istəyirsiniz? Doktorsunuz?

Utandım deyəm ki, vallah ayaqyolu dalınca gəlmişəm. Ona görə də dedim:

— Yox, heç nə istəmirəm. Elə belə baxırdım. Baxmaq ki qadağan deyil?

Gənc qadın heç nə demədən məndən uzaqlaşıb getdi.

Nəhayət, ayaqyolunu tapıb içəri girdim. İşimi görüb xəstəxana binasını tərk edərkən birdən İnqilab Komitələrinə məxsus “patrul” maşını gəlib qarşımda tormozladı. Maşından dörd komitəçi düşüb silahları ilə məni dövrəyə aldılar.

— İst! Dəstha bala! — Dayan! Əllərini yuxarı qaldır!

Diksinib yerimdə dayandım və əllərimi yuxarı qaldırdım.

Onlardan biri mənə yaxınlaşıb bədənimi başdan-ayağa yoxladı. Kontroldan sonra sorğu-sual başladı:

 

— Sən kimsən?

— Adın nədir?

— Niyə bura gəlmisən?

— Eviniz haradadır?..

Suallara bir-bir cavab verdikdən sonra dedim:

— Ağa, vallah-billah, ayaqyolu axtarırdım. Qarnımı boşaltmağa gəlmişdim!

Komitəçilərdən biri mənə şübhə ilə baxıb iki metr aralıda silahını mənə tərəf tutan yoldaşına dedi:

— Get ayaqyoluna bax, gör divarlarda şüar yazılmayıb?

Komitəçi ayaqyolu tərəfə getdi. Ürəyim ağzıma gəldi.

“Birdən ayaqyolunun divarında kimsə Xomeyniyə və ya hökumətə qarşı şüar yazmış olar… Birdən kimsə ‘ölüm diktatorluğa’, ‘yaşasın azadlıq’, ‘yaşasın demokrasi’, ‘yaşasın Azərbaycan milləti’ kimi sözlər yazmış olar... Əgər belə bir yazı varsa, bu faşistlərin əlinə düşəcəyəm və aqibətimin nə olacağı bəlli deyil.”

Bu fikirlərlə təşviş içində dayanmışdım.

Ayaqyolunu yoxlamağa gedən komitəçi üç-dörd dəqiqədən sonra qayıdıb rəisinə dedi:

— Yox, şüar yazılmayıb. Divarlar təmizdir.

Bunu eşidəndə dərindən nəfəs aldım. Sanki dünyanı mənə bağışlamışdılar.

Saqqallı rəis mənə tərəf dönüb dedi:

— Get! İtil buradan!; dərhal!

Mən də dərhal yola düşdüm. Arxama belə baxmadan sürətlə oradan uzaqlaşdım.

____________

İş yerində irqçi şüarlar

1982-ci ildə iş idarəsi tərəfindən mənə yeni bir iş təklifi edildi: “Əcnəbi ailələrdən olan gənclərin peşə və sosial inteqrasiyası məsələləri” adlı layihə. Təklifi qəbul edib layihənin rəhbəri kimi işə başladım. Dövlət büdcəsi və Berlin şəhərinin Kimya İşsahibləri Birliyi tərəfindən maliyyələşdirilən bu layihə üç il davam etdi.

Hər altı aydan bir yeni kurslar açılıb və layihəyə yeni tələbələr qəbul olunurdu. Bu üç il ərzində 17–20 yaşlarında olan təxminən 400 gənc qız və oğlan layihədə iştirak etdi. Onlar həftədə iki gün müxtəlif kimya fabriklərində praktika keçirib, qalan üç gün isə məktəbdə alman dili, ingilis dili, riyaziyyat, kimya və sosial həyatla bağlı dərslər alırdılar.

Tələbələrin 99 faizi türk ailələrindən idi, qalan 1 faizi isə Yuqoslaviya və Albaniyadan gəlmiş gənclərdən ibarət idi. Maraqlısı bu idi ki, qızların sayı oğlanlardan daha çox idi və onların arasında nümunə olaraq “islam hicabı” taxan bir qız belə yox idi. Çünki o dövrdə İran, Səudiyyə Ərəbistanı və Türkiyə kimi ölkələrin Avropada (Darul hərbdə) apardıqları dini təbliğat hələ müsəlman ailələr arasında indiki qədər təsirli olmamışdı.

Məsələn, 1980-ci illərdə güclü türk və ərəb əhalisinin yaşadığı Kreuzberq və Noyköln məhəllələrində hicablı qadına nadir hallarda rast gəlmək olardu. İndi isə, təxminən qırx il sonra, vəziyyət demək olar ki, əksinə dəyişib: başörtüsüz müsəlman qadına daha az rast gəlinir.

Layihəyə rəhbərlik etdiyim üçün müxtəlif müəssisələrlə sıx əlaqədə idim. Hər həftə iki-üç fabrikə gedir, gənclərin işi və problemləri haqqında məsul şəxslərlə danışırdım. Tələbələrin çoxu təcrübə dövrünü uğurla başa vurduqdan sonra həmin müəssisələrdə ixtisaslı işçi kimi işə qəbul olunurdu.

Lakin fabriklərdə alman işçiləri arasında türklərə qarşı müəyyən yuxarıdan-aşağı baxma münasibəti açıq şəkildə hiss olunurdu. Mənim ikinci bürom məşhur Schering şirkətində yerləşdiyi üçün burada bir neçə belə hadisə ilə qarşılaşdım.

Bir gün kimya müəllimlərindən biri xaricilərə qarşı nifrətini açıq şəkildə mənim üzümə dedi. Başqa bir müəllim isə dərsə başlamazdan əvvəl Almaniyaya gələn işçilər haqqında danışır və “Ausländer” (yadelli) sözünü təhrif edərək “Rausländer” – yəni “ölkədən qovulmalı olanlar” kimi işlədirdi.

Gənclik illərimdə stolüstü tennis oynadığım üçün həftədə iki axşam Schering şirkətinin tennis timlərindən birində məşq edirdim. Bir dəfə yay aylarında yarış üçün Qərbi Almaniyaya səfər etdik. Müsabiqədən sonra restorana gedib birlikdə yemək yedik. Süfrə arxasında oturarkən oyunçulardan bir neçəsi anekdot danışmağa başladı.

Əvvəlcə sadə zarafatlar deyilirdi, amma söhbət getdikcə xaricilərə qarşı istehzalı və düşmənçilik dolu anekdotlara çevrildi. Onlardan biri belə dedi:

— Üç ovçu meşədə ovdan qayıdandan sonra bir yerdə oturub ovlarından danışır. Birinci ovçu deyir: “Bu gün iki dovşan və bir ceyran ovladım.” İkinci ovçu deyir: “Mən üç dovşan, iki ördək və bir ceyran ovladım.” Üçüncü ovçu isə deyir: “Mən bir ceyran, iki dovşan və beş ‘miş nişt’ ovladım.” Digərləri soruşur: “Bu ‘miş nişt’ nədir?” Ovçu cavab verir: “Meşədə qaçan türklərdir. Onlara atəş açanda qışqırırlar: ‘Mich nicht! Mich nicht!’ — yəni ‘Məni vurma!’ ”

Masada oturanlar bu sözlərə uğunub gülməyə başladılar.

Başqa biri isə belə bir “zarafat” danışdı:

— Bilirsinizmi, fəlakətlə faciənin fərqi nədir? Fəlakət odur ki, iki yüz sərnişini olan bir gəmi batsın. Faciə isə odur ki, həmin iki yüz nəfərdən beşi türk olsun və üzərək sahilə çıxa bilsin!

Bu irqçi zarafatlar məni əsəbiləşdirdi. Mən də cavab olaraq belə bir anekdot danışdım:

— Bir kişinin adı Adolf Şaysberq idi (Adolf pox dağı). Bir gün qeydiyyat idarəsinə gedib adını dəyişmək istədiyini deyir. Məmur soruşur: “Adınız nə olsun?” Kişi cavab verir: “Nə olur-olsun, amma Adolf olmasın!”

Bu hadisələrdən sonra xaricilərə, xüsusilə də türklərə qarşı olan bu münasibəti görərək Schering şirkətinin aylıq nəşr olunan qəzetinə şikayət məktubu yazdım.

Layihə isə üç ildən sonra başa çatdı.

----------------

“Məscid mollası deyir...”

Almaniya cəmiyyətində mövcud olan irqçilik və müsəlman ölkələrindən gələn xarici ailələrin alman cəmiyyətinə inteqrasiya problemləri barədə yaddaşımdan silinməyən iki xatirəni danışmaq və sonra bu mövzu haqqında bir neçə söz demək istəyirəm.

Birinci hadisə 1990-cı ilə aiddir. Rəhbərlik etdiyim yeni layihədə 18–19 yaşlarında, müasir və çağdaş düşüncəli bir qız praktikum keçirirdi. O, Türkiyədən idi və ali məktəbdə təlim-tərbiyə sahəsində təhsil alırdı. Kreuzberq məhəlləsində ata-anası ilə birlikdə yaşayırdı.

Praktikum dövrü başa çatdıqdan sonra onu təxminən iki il görmədim. Bir gün təsadüfən Kreuzberqdə bir küçədə onunla rastlaşdım və gördüyüm mənzərə məni heyrətə saldı. Əynində uzun ətək, başında isə hicab var idi.

Salamlaşıb bir qədər söhbət etdikdən sonra soruşdum:

— Qızım, sənə nə olub? Niyə dünyagörüşünü dəyişib hicab taxmısan?

O isə bir qədər tərəddüddən sonra belə cavab verdi:

— Əhməd abi, vallah mən evlənmək istəyirəm. Kreuzberqdə başörtüksüz qızlara “pis qız” deyirlər. Ona görə mən və tanıdığım bir çox qızlar başörtüyü bağlamağa məcbur olmuşuq...

Onun bu sözü məni mədəniyyətlərin savaşı və ənənə ilə müasirlik arasındakı çəkişməni xatırlatdı.

İkinci xatirəm isə 1995-ci ilə aiddir.

1990-cı ildən etibarən Berlin Senatı hər il bir həftəlik “Xarici vətəndaşlar həftəsi” adlı proqram təşkil edirdi. Bu proqramın məqsədi almanlar ilə müxtəlif ölkələrdən gəlmiş xaricilər arasında mədəni əlaqələri artırmaq və dini tolerantlığı gücləndirmək idi.

Həmkarlarımla məsləhətləşdikdən sonra qərara gəldik ki, həmin həftə ərzində bir gün gənclərlə birlikdə bir kilsəni, bir sinaqoqu və bir məscidi ziyarət edək və orada din xadimləri ilə görüşərək onların inanc və dini ənənələri haqqında məlumat alaq.

Gənclərdən 27 nəfər bu proqramda iştirak etmək üçün adını siyahıya yazdırdı.

Ertəsi gün 24–25 nəfər layihə binasının qarşısında toplaşdı. Planımız belə idi: əvvəlcə yaxınlıqdakı bir kilsəni, sonra bir sinaqoqu, sonda isə bir məscidi ziyarət edəcəkdik.

Elə bu vaxt gecikmiş gənclərdən biri qaça-qaça bizə yaxınlaşıb dedi:

— Cami hocası deyir ki, kim kilsəyə və ya sinaqoqa gedərsə, günaha batar və onun orucu da batil olar!

Bu sözləri eşidən kimi qrupdakı gənclərdən 16–17 nəfər bizdən ayrılıb geri qayıtdı. Yalnız səkkiz-doqquz nəfər çağdaş düşüncəli gənc bizimlə qaldı.

Biz həmin gənclərlə birlikdə kilsəni, sinaqoqu və məscidi ziyarət edib planlaşdırdığımız proqramı həyata keçirdik.

Bu təcrübə mənə bir daha göstərdi ki, bəzi müsəlman ruhani şəxslərin cəhalət təbliğatı müasir və sekulyar Avropa cəmiyyətində belə güclü təsir göstərə bilər. Hətta azad bir ölkədə belə, ənənə və sosial təzyiq insanın həyatını və şəxsi seçimlərini ciddi şəkildə məhdudlaşdıra bilir.

--------------

“Almaniyada “Bütün insanlar qanun qarşısında bərabərdir!”

Bu fəsildə elmi təhlil təqdim etmək iddiam yoxdur; əksinə, irəli sürülən fikirlər mənim uzun illər təcrübəmə əsaslanan şəxsi düşüncələrimin əksidir.

Almanyada hamı vətəndaşlar qanun qarşısında bərabər elan olublar. Lakin əməldə, məsələn, qadınların kişilərə nisbətən təxminən 16–17% daha az əmək haqqı alması, irqçilik, yəhudilərə qarşı düşmənçilik hələ də mövcuddur. Xaricəlilər xüsusilə 3-cü dünya adlanan ölkələrdən gələn insanlar müxtəlif haqsızlıqlara məruz qalırlar. Bunların içində işsizlik və yoxsulluq Almanlarla müqayisədə iki qat artıqdır. İslami ölkələrdən gələn hüdudən 5,3 Milyon xaricilərin 70-80% təhsil baxımdan zəif bir səviyyədə olduqları üçün modern Alman cəmiyyətinə qovuşma (inteqerirə) imkanları məhduddur. Bu məsələ qeyri-islami ölkələrdən gələn xaricilərə isə aid olmur. Dindar musulmanların ailələri içində uşaqlar əsasən islam qanunları ilə tərbiyə olurlar. Qadin ve kiçik qız uşaqların baş örtmələri Almanların narazılığına səbəb olur. Onlar başörtüyünü qadinin əsarət simvolu kimi hesab edirlər. Dinçi Musulman ailələrin sosyal həyatlarında əhəmiyyətə malik olan bəzi adət və ənənələr o cümlədən „namus qətli“, „zorla qızları evləndirmək“ yaxud oxullarda qız uşaqları idman və seksual dərslərindən uzaq saxlamaq, cəmiyyətdə müsülmanlara qarşı mənfi baxışa səbəb olur. Almanyanın ana yasasında din azadlığının möhtərəm sayıldığına görə dövlət çoxlu məscidlərin tikilməsinə icazə verir. Yeni məscidlərin tikilməsi Almanların daha çox narazılığına səbəb olur. Belə ki bəzi vaxtlar məscidlərin tikilməsinə qarşı piketlər və imza toplamaqlar tərtib edilir. Onlar islam və islami ölkələrdə xristian dininə qarşı hörmətsizliyi misal gətirib, deyirlər : “ Xristian ölkə olan Almanyada hər bir yeni tikilən məscidin əvəzinə, Musulman ölkələrin birisində bir kilsə tikilməlidir!“. Məscidlərdə aşırı fanatik mollaların antidemokratik və yəhudidüşmənçilik təbliğatlarının qarşısını almaq üçün, dövlət gizli polis vəsiləsilə məscidləri gözaltında saxlayır. Umumiyyətlə Alman ailələri ilə islami ölkələrdən gələn dinçi ailələrin arasında sosyal – ailəvi təmas çox zəifdir. Musulman ölkələrdən gələn dinçi ailələrın çoxu öz aralarında qalıb – yaşamaq üçün böyük şəhərlərin müəyyən məhəllələrində (Qetolarda) yaşamaqlarını tərcih edirlər. Bu məhəllələrdə ev kirayəsi başqa məhəllələrlə müqayisədə nisbətən aşağıdır. Maddi imkana sahib olan və orta təbəqədən olan ailələr bu məhəllələrdən köçüb, başqa məhəllələrə daşınmağa çalışırlar. Berlin şəhrinin Kreuzberg, Neukölln və Tiergarten məhəllələrində elə uşaq məktəbləri var ki orada klas şagirdlərin 90% xarici ailələrdən və ancaq 10% Almanyalı ailələrdən olan uşaqlardır.

Musulman Ailələrində uşaq doğumu Alman ailələrlə müqayisədə təxminən 5 qat çoxdur. Dövlət hər uşağı olan ailəyə uşaqbaşı pul verir. Belə təxmin edilir ki, 100 – 150 ildən sonra Almanyanın əksər cəmiyyəti müsəlman ölkələrdən gələn vətəndaşlardan ibarət olsun. Almanlar demokratik düşüncəyə malik olan modern və sekular musulmanlardan qorxmurlar. Onların qorxusu ancaq siyasi islam və onun ifratçı aktorlarındandır. Siyasi islamın təbliğatçıları sekular və demokratik bir ölkədə 7-ci əsrdən yadigar qalmıs qanun və ənənələri müsulman əhalının içində yaymağa çalışırlar. Bunlar Almanyanın ana yasasına hörmət qoymayıb, Quranı öz Anayasası bilib, şəriət qanunları əsasında yaşayıb, xilafət hökuməti qurmaq istəyirlər. Misal üçün bir neçə il bundan əvvəl siyasi islamçılar “islam polisi” yaradıb, qimnasiyomların qabağında qara qaş-gözlu və  çox ehtimalla musulman ailərdən olan qız şagirdlərini hicab islami örtməyə “dəvət” edirdilər. İslamçılar bəzən də müsülman ailələrin ev qapılarını döyüb, onları məscidə gəlməyə dəvət edib, sədəqə vermələrini də istəyirdilər.    Almanya dövləti bir neçə müddətdən sonra bu islamçı qrupaların qarşısını alıb, “islam polisini” qadağan etdi. Hali-hazırda Fanatik islamçı güclərin çox olduğu Noyköln məhəlləsinin bəzi küçələrində qısa ətəkli bir gənc qızın və ya başında kipa (ayaqçın) olan Yəhudi bir şəxsin rahatcasına gəzməyi çox çətindir. Bəlli olduğu kimi, 2016-ci ilin Desambr ayının 19-da islamçı terroristlərindən olan Anis Amri adında bir şəxs etdiyi terror əməliyyatı ilə Berlin şəhrinin mərkəzində 12 insanın ölümünə və çoxlu insanın yaralanmasına səbəb oldu. Almanya dövləti müxtəlif təşəbbüslərlə, o cümlədən dinlər arasında dialoqların tərtib verilməsi ilə çalışır Almaniyanın müsəlman əhalisi içində aşırı islamin təsirinin qarşısını alsın və islam dininə baxışı modernləşdirsin. Əlbətdə dövlət mənfəəti icab edən vaxt, Alman hökuməti islamçı güclərin fəaliyyətini azad buraxır və onların qarşısını almır. Misal üçün Hamburq şəhrində İran islam cümhuru rejimin təbliğat və təxribat yuvası olan, İran oposision əleyhinə casusluqla məşğul olan “Mavi Məscidin/Blaue Mosche”-in fəaliyyəti bir neçə il dayandırılmadı.

Almaniyada, doğru və ya səhv adlandırılsa da, “sağçı” hesab olunan partiya (AfD) nümayəndələri həm federal, həm də yerli parlamentlərdə təmsil olunurlar. Bu partiyanın əksər tərəfdarları Almaniya hökumətinin iqtisadi, siyasi və sosial siyasətindən narazıdırlar. Onlar radikal dini müsəlmanların sayının artmasını Almaniyanın cəmiyyətinə və mədəniyyətinə təhlükə hesab edir və onların dərhal ölkədən çıxarılmasını istəyirlər.

Bundan əlavə, bu partiya və tərəfdarları Almaniyada qeyri-qanuni yaşayan və qaçqınlıq hüququ olmayan xaricilərin də ölkədən çıxarılmasını tələb edirlər. onlar Miqrasiyanın səbəbləri və struktur həll yolları barədə elmi əsaslı analiz təqdim etmədən, yalnız Almaniyanın iqtisadiyyatı və cəmiyyəti üçün faydalı olan ixtisaslı miqrantların qəbulunu tələb edirlər.

Belə ehtimal edilir ki, gələcəkdə işsizliyin artması, sosial problemlərin çoxalması və fanatik dini müsəlman qruplarının fəaliyyəti nəticəsində, xüsusilə İslam ölkələrindən gələn xaricilərə qarşı ziddiyyətlər güclənə və bu, cəmiyyətin sosial sülhünü təhdid edən ciddi problemlərə yol aça.

---------------------

 

 

 

“bizə demişdilər ki, sosyalizmdə hamı rifahda yaşayır”

Bizə deyirdilər ki, sosializm dövründə hər kəs rifah içində yaşayır, kasıb-kusub yoxdur və insanlar bir-birinə bərabər imkanlarla yaşayırdılar. Lakin yaşadığımız həyat və müşahidələr göstərdi ki, gerçək vəziyyət bundan çox fərqlidir.

1983-cü ilin bahar fəslinin sonunda Bakı şəhərində səfərdə oluruq. Uçaqda 15 nəfərə yaxın Alman turisti var. Onlardan bir neçəsi ilə söhbət edib güney Azərbaycandan olduğumu bildirirəm. Uçaqdan enərkən diz çöküb, vətənimin bir parçası olan quzey Azərbaycanın torpağını öpürəm.

Bizi hotelə aparırlar. Səhv etmirəmsə, adı Hotel Moskova və ya Hotel Azərbaycan idi; 10–12 mərtəbəli bir bina. Sabahısı gün milli hökumətimizin rəhbəri Mir Cəfər Pişəvəri və digər alimlərin, ustadların məzarlarını ziyarət edirəm. Almanlarla birlikdə on gün Bakıda qalırıq, gəzirik, dolanırıq. İnsanların ana dilimdə danışmalarından zövq alıram.

Sinema, teatr, kitabxana, muzeylər, televiziyada verilişlər, musiqi gecələri… hamısı ana dilimdədir. Bunları görərək dilimin dil olduğunu, mədəniyyətimizin zənginliyini tanıyıram. İranda hakimiyyətdə oturan türk düşmənləri bizə deyiblər:
"Diliniz elmi dil deyil! Qaydasız, vəhşi türk qovm-qəbilələrinin dilidir! Primitiv insanların dilidir! Əgər müasir və mədəni insanlar olmaq istəyirsinizsə, türk dilini unudub fars dilində oxumalı, yazmalı və danışmalısınız!"

Bakıda olduğum müddətdə bir neçə səhnə mənim üçün unudulmaz oldu:

• Səhərlər məktəbə gedən uşaqların təmiz paltar geyindiyini, əllərində musiqi alətləri tutduqlarını görürəm. Sevinib fəxr edirəm: Azərbaycan uşaqları! Ümidlərimiz! Gələcəyimiz!
• Nizami küçəsinin bir guşəsində gözüm bir qadın dilənçiyə sataşır. Heç inana bilmirəm! Sosialist sistemdə dilənçi olmamalıdır! Bizə deyirdilər: “Sosializm sistemində hamı xoşbəxtdir, hər kəs rifah içində yaşayır”.

Küçədən keçən bir cavanın yanına yaxınlaşıb soruşuram:
"Bağışlayın qardaşım, sizdən bir sualım var. Mən Cənub Azərbaycandanam, Almanyada yaşayıram. Turist kimi Bakıya gəlmişəm. Burada bir dilənçi qadın gördüm. Çox təəccübləndim. Burası sosialist ölkədir. Necə olur burada dilənçi olur?"

Cavan oğlan təəccüblə mənə baxıb deyir:
"Bəli, var! Nədən də olmasın!" – və yoluna davam edir.

Turist rəhbərimizdən soruşuram, deyir:
"Bunlar qaraçılardır! İşləmək istəmirlər. Dilənçiliklə pul qazanıb yaşayırlar."

Alman turistlərin arasında sözün əsl mənasında irqçi və türk düşməni olan bir qadın da var. Deyir:
"Berlin şəhərində müəlliməyəm, qonşuluğumda bir Türk ailəsi var, sarımsaq yeyib, qoxuyurlar! Pişiyimi də oğurlayıb, çox güman ki, bişirib yemişlər!"

Bu qadına sərt cavab verib, irqçi olduğunu üzünə deyirəm.

Dənizə gedən vaxt, sahilin təmizliyini yoxlayan orta yaşlı bir bəy ilə söhbət edirəm. Birdən üzünü çevirib əlini alnının üstünə qoyur, uzaqlara baxır və deyir:
"Atam İkinci Dünya Müharibəsində anam və məni tək buraxıb cəbhəyə getdi. İndiyə qədər ondan xəbər gəlməyib. Baxıram, bəlkə qayıtdı!"

-----------------  

 

Təbrizdən xatirələr

 “Nə deyim? Belə bir axmaqlıq yalnız bir türkdən gələ bilər!”

1983-cü ilin sonbaharıdır. Almanyadan irana uçmuşam. Tehranın “Mehrabad” uçaq meydanında gömrük və pasport kontrolundan keçib, çıxış salonuna daxil oluram. Qardaşım, Tehranda yaşayan bir bacımın həyatyoldaşını və yaxın dostlarımdan birisini görürəm. Görüşüb, xoş-beş edəndən sonra, Tehranda yaşayan bacımın evində bir neçə gün qonaq qalıb, sonrası isə Təbrizə getmək istəyirəm. Nahar vaxtıdır. Uçaq meydanından çıxıb, şəhərə tərəf yola düşürük. Tehranın məşhur bir resturantda çilov-kabab yemək istəyirik. Maşının yük yeri kiçik olduğu üçün Çamadanlarımdan birisini yük yerinə və ikisini maşının dal səndəlinin üstünə qoyuram. Resturantdan hüdudən 200 metr uzaq olan yerdə park edib, resturana gedirik. Hüdudən iki saat resturantda oturub, yeyib-içəndən sonra maşına tərəf yola düşürük. Maşına yaxınlaşarkən avtomobilin yan camlarının sındığını və çamadanların oğurlandığını görürük. Çox narahat olub, tezliklə polis idarəsinə zəng edib, xəbər veririk. Ailə üzvlərimə, tanış və dostlarıma gətirdiyim bütün soğatlar, şəxsi əşyalarım ilə birlikdə oğurlanıb. Xoşbəxtlikdən pasportum ilə pullarım yanımdadır. Hüdudən iki saat keçəndən sonra motosikiletindən enən bir polis zabiti bizə yaxınlaşıb, nə baş verdiyini soruşub, protokl yazmağa başlayır. Çamadanların sahibinin kim olduğunu soruşub, protokola yazmaq istəyən vaxt, ləhcəmdən Türk olduğumu bilib, fars dilində belə deyir:

“nə deyim axı? Belə axmaqlıq, ancaq bir Türkdən törənə bilir! Nə üçün çamadanları maşının içində buraxmısan!?”

 Hirsdən dilim tutulur, fars dilini unuduram! Vətənim adlandırılan İranda da ikinci dərəcəli insan olduğumu görürəm. Özümü qəribə bilirəm ki, nə malım önəmlidir, nə də hörmətim! Bu hiss məni boğur, amma çətinliklə də olsa, fars dilində etirazımı bildirirəm:
"Cənab sərvan! Siz hansı haqqla məni və mənim irğımı təhqir edirsiniz?"

O mənə baxmır. Heç bir cavab vermir. Yalnız polis bölməsinin adresini göstərir və gedir; sanki nə oğurluq baş verib, nə də təhqir olunmuşam. Tehranda üç gün qalıram və hər gün polis bölməsinə gedirəm. Hər gün eyni soyuq baxışlar, eyni anlaşılmaz cavablar, eyni nəticəsizlik. Heç kimin çamadanlarım barədə xəbəri yoxdur, bəlkə də xəbərsiz qalmağı üstün tuturlar.

Üç günün sonunda, heç bir iz tapa bilmədən, Tehranı tərk edib və Təbrizə yola düşürəm; itirilmiş çamadanlardan daha ağır bir hiss ilə — öz vətənimdə təhqir və yadlıq hissi ilə.

---------------

“öküz kimi dayanıb baxma!”

-Təbrizdəyəm. İran-iraq müharibəsinin səngərlərində canları fəda olmuş bir neçə  azərbaycanlı cavanın cənazələrini tabuta qoyub Ərk qalasının qabağından keçirirlər. Tabutların içində 13-14 yaşında hərbçi uşaqların “Bəsiçi” olmalarını təxmin edirəm. Bu uşaqlar boya çatıb,  həyatlarını yaşamadan əvvəl, cinayətkar Ayətullahların əmri ilə cənnət qapısının açarını boyunlarından aslayıb  “Allahu Əkbər, Xumeyni rəhbər” deyərək minalar üstündə parçalanmış uşaqlardır. Saqqalı bir növhəxan cənazələri müşayiət edərək, yarısı türkü dilində, yarısı fars dilində növhə oxuyur və camaatın əza dəstəsinə qatılmalarını istəyir. Xiyabanın bir guşəsində dayanıb bu səhnəyə baxıram. Növhəxan mənim bu səhnəyə şübhə ilə baxdığımı görüb birbaşa mənə tərəf baxır və uca səslə, mikrofonla belə deyir: “Kənarda durub öküz kimi bura baxana deyirəm! Öküz kimi dayanma! Gəl bu əzadarların səfinə qatıl!” Mən isə oradan sürətlə uzaqlaşıram.

----------------

Bağ şumal

“kiçik bir topla oynamaq yerinə, məscidə gedib, ibadət edin”.

Sabahısı gün Təbrizin “Bağ şumal” stadyonuna gedirəm. Cavanlıq xatirələrim dirilməyə başlayır. Buranın güləş salonunda rəhmətlik pəhləvan Rəhim Pəşmfuruş rəhbərliyi altında bir neçə dəfə məşq etdiyim günləri yada salıram. Güləş salonuna getmədən əvvəl mizüstü tenis salonunu görüb, oraya baş vururam. Oturub, gənc oyunçuların məşqlərinə baxıram. Bir neçə dəqiqədən sonra oyunçulardan birisi yanıma gəlib, mizüstü tenis vərzişinə həvəsli olduğumdan soruşur. Söhbətlər arası deyir: “ağa vallah, pinqponq salonunu bağlamışdılar. Bizə deyirdilər, vaxtınızı boş yerə keçirməyin. kiçik bir topla oynamaq yerinə, məscidə gedib, ibadət edin. Məsullara çox iltimas edib, oyana-buyana qaçandan sonra, icazə verdilər həftədə bir gün iki saat burada məşq edək!”. Oradan çıxıb, güləş salonuna gedirəm. Salonda tanıdığım “Qara Pərviz”i görürəm. Qara Pərviz Təbriz taxımının məşqçisi olaraq 10-12 güləşçilər ilə birlikdə məşq edir. Məni gördükdə sevinib, orada olan güləşçilərə tanıtdırır.

------------------

“Ev də vətən olmayanda”

-Təbrizin Tərbiət xiyabanında olan kitabçı mağazamızdayam. Kitablara baxıram. Gözüm 30-35 səhifədə olan kiçik bir kitabçaya düşür: “Babək Xorrəmdin”.

Kitabçanın bir neçə səhifəsinə baxıb, içindəki mətləblərin maraqlı olduğunu görürəm. özümlə evə götürüb, axşam başı sakitlikdə oxuyub, qurtarandan sonra, 15 yaşında olan bir bacıma verib, oxumasını tövsiyə edirəm. Bacım kitabı otaq taxçasının üstünə qoyub, sabahısı gün oxumağını bildirir .  Axşam başı atam evə gəlib, yeyib-içib istirahət edəndən sonra, birdən gözü bu kitabçaya düşür:

 -“kim bu kitabı evə gətirib, oxumaq istəyir?” soruşur. Mən bu kitabı evə gətirdiyimi bildirirəm. Atam çox narahat olub:

“Babək və Xurrəmdinilərin islama qarşı olduqlarını” deyir:

”bunlar hər şeyi müştərək etmək istəyirdilər. Hətta qadın və qızları da.  Bunlar dinsizidilər və....”. Cavabında deyirəm:

“ Ata can! Babək  xarici düşmənlərin təcavüzü qarşısında öz vətənindən, dinindən, xalqından.... müdafiə edirdi! O, yoldaşları ilə birlikdə 20 ildən artıq zorla yurduna soxulan Ərəb xilafətinə qarşı mübarizə edib. O, bizim milli qəhrəmanlarımızdan birisidir....”. Atam sözümün arasına girib:

“mənim evim belə kitabların yeri deyil. Haqqın yoxdur belə kitabları evimə gətirib, burada oxuyasan. Yoxsa, çıxıb, getməlisən!”.

Sabahısı gün səhər tezdən çamadanlarımı götürüb atamın evini həmişəlik olaraq tərk edirəm. Təbrizdə yaşayan Bacılarımdan birisinin evinə gedib iki gün qonaq qalandan sonra Tehran şəhərinə və oradan Almaniyaya qayıdıram.  

______________

(Diasporadan xatirələr)

80-cı illərin sonundan başlayaraq, xarici ölkələrdə yaşayan cənub Azərbaycanlılar tərəfindən müxtəlif qəzət _- Jurnallar  (Ana dili, Qaynarca, Savalan, Azərbaycan səsi, Qurtuluş, Azər, Aydınlıq, Ayna, Atropat, Dirilik, Ulus, Azərbaycan, Bayquş, Tribun və ...) nəşr olmağa başlayır. Mən isə bu nəşriyyələrin bəzilərilə əməkdaşlıq edib bir neçə kultur dərnəklərinin quruluşunda və onların rəsmiyyətə keçirilməsində (Azərbaycan kültur ocağı, Alman-Azərbaycan kültur cəmiyyəti, Qərbi Berlində Azərbaycanlılar komitəsi, Alman-Azərbaycan Akademiklər cəmiyyəti, cənub Azərbaycan Akademiklər birliyi, Almanyada Azərbaycanlılar Federasyonu) iştirak edib, məsuliyyətlər boynuma alıram. Mühacirətdə yaşayan alim və ustadların bəzilərilə əlaqə qurub (ustad Qulamhossein Şahmarı/Azərəxş, Profesor Minai,...) təcrübələrindən, bilgilərindən istifadə etməyə çalışıram. 

Bu mədəni və siyasi fəaliyyətlərlə yanaşı, mənim peşəkar həyatım da həmin diaspor mühitində formalaşır. 1985-ci ildən etibarən “Sosial Pedaqogika İnstitutu”na bağlı bir layihədə dosent kimi işləməyə başlayıram və 1989-cu ilin sonlarından 2010-cu ilin ortalarınadək Berlin Senatının maliyyə dəstəyi ilə həyata keçirilən “Xarici gənclərin sosial inteqrasiyası” layihəsinin rəhbərliyini üzərimə götürüb, sonrası əməkliyə çıxıram.

Miqrant gənclərlə uzun illər işləyərkən xarici insanların həyatı və onların öz mədəniyyətlərindən fərqli bir cəmiyyətə uyğunlaşması haqqında çox təcrübə qazanıram. Görürəm ki, inteqrasiya sadəcə dili öyrənmək, təhsil almaq və ya iş tapmaq demək deyil. Əksinə, bu prosesdə miqrant gərək öz mədəniyyətinin bəzi  hissələrini kənara qoyub və cəmiyyətdə qəbul olunan adət-ənənələri və kültur dəyərləri qəbul etsin.

_______________

 

“Azərbaycan kultur həftəsi”

 -1989-cu ilin Juli ayının 10-dan başlayaraq bir həftə müddətinə Berlin şəhrində yerləşən “Dünya kulturlar evində” “Azərbaycan kultur həftəsi” təşkil olur. Bu həftədə quzey Azərbaycandan olan tanınmış yazarlar, müxtəlif sahələrdə elm alimləri, sənət və musiqi ulduzları iştirak edir. “Azərbaycan kultur həftə”si Berlin bələdiyyə başqanı xanım  Barbara John tərəfindən himayə altında olur və onun bərpası üçün dövlət tərəfindən maddi yardım təyin edilir. “Azərbaycan Kultur həftəsi” Berlin şəhrində fəaliyyət edən Azərbaycan-Alman kultur cəmiyyəti” tərəfindən təşkil edilir. Cəmiyyətin birinci sədri Rəssam İbrahim Ehrari, mən isə sədrin müavini kimi bir neçə cənubdan olan soydaşlarla birlikdə həftənin yaxşı icra olmasına çalışırıq. Yazıqlar olsun ki, biz azərbaycanlılarda demokratik davranış və birgə fəaliyyət mədəniyyəti zəifdir. Bu amil, həmçinin maliyyə məsələlərinin aydın olmaması məni “Azərbaycan–Alman Kültür Cəmiyyəti”ndən ayrılmağa məcbur edir. “Azərbaycan kultur həftəsi” necə deyirlər “boşqaba qoymalı” və xatirələrdən silinməz həftə olur. Bu həftədə Almanlar və Azərbaycan sevənlər bizim zəngin kulturumuzla tanış olub, dostlarımız sevinib, düşmənlərimiz isə həsəd aparır.

-həmin ildə Ustad Rəhman Əsədullahı və hörmətli həyatyoldaşı Əkrəm xanımın hazırladıqları Televizia proqramların Berlin şəhrinin azad kanal televiziyonundan yayılma məsuliyyətini boynuma alıram. Proqramlar davamlı olaraq bir neçə ay müddətinə Berlin azad televiziya kanalından yayılır.

-----------------

Novambr 1989
Berlin divarının süqutu

Berlin divarının süqutu xəbəri şəhərin hər yerinə yayılmışdı. Mən də Brandenburq qapısına tərəf yola düşürəm. 17 İyun küçəsindən Brandenburq qapıya qədər sevincli və maraq dolu, sakit, lakin qətiyyətli addımlarla irəliləyən çoxlu insan görürəm; onlar Şərqi Berlindən gələn həmvətənlərini qarşılamağa gedirlər. Uzun illər bölünmüş bir şəhər, parçalanmış bir ölkə, uzun müddət bir-birindən ayrı qalmış ailələr indi yenidən bir-birinə yaxınlaşır.

Mən də onlara qoşulub izdihamla birlikdə irəliləyirəm. Bu zaman beynimdə Səməd Vurğunun bir misrası təkrar-təkrar səslənir:

“Ayrılarmı könül candan, Azərbaycan, Azərbaycan?”

Bu xatirə bəzi xalqların tarixində hələ də qalan ayrılıqların və bölünmələrin acı gerçəkliyini ifadə edir. Berlin divarının süqutu və Brandenburq qapısı ətrafında toplaşan insanların sevinc dolu anları vətən, kimlik və zaman keçdikcə yenidən qurulmaq və qovuşmaq imkanı tapan ayrılıqlar haqqında düşünmək üçün bir məqam idi.

---------------------

Qarabağ münaqişəsi və Qara Yanvar

-1990-ci ilin Yanvar ayının 16-da  “qərbi Berlində Azərbaycanlılar komitəsi”-nin üzvü kimi TAZ (Tages Zeitung, Dienstag, 16.01.1990) qəzətilə Qarabağ münaqişəsi barədə müsahibə edirəm. Müsahibəmdə Azərbaycanın ərazı bütövlüyünün ermənilər tərəfindən təcavüzə məruz qaldığını, ikiyüzmindən artıq Azərbaycanlının Ermənistan adlanan ölkədən ata-baba yurdlarından qovulub, didərgin salınmalarını, Erməni şovenistlərin Azərbaycanlıları qətlə yetirməkləri,  təcavüzkar Ermənistanın Rusiya tərəfindən himayət olduğununu faktlarla bildirirəm. Qarabağ münaqişəsi haqqında verilən bu müsahibə, Alman mətbuatında birinci müsahibə olduğu üçün əhəmiyyət daşıyır.  

-1990-ci ilin Yanvar ayının 20 –sində qızıl ordunun Azərbaycana təcavüzü və çoxlu  insanların yaralanıb, tanklar altında qətlamı, dünyanın hər yerində olduğu kimi Berlin şəhrində də geniş etirazlara səbəb olur. Mən isə bir neçə soydaşlarla birlikdə bu etirazlarda iştirak edib, sovyet İttifaqına son qalan-qulan rəğbətimdən vidalaşıram.

Qara yanvar günü Azərbaycanda matəm günü kimi qeyd olunur, lakin eyni zamanda milli qürurun simvoludur, çünki o, müstəqillik yolunda həlledici addım kimi dəyərləndirilir. Kədər, müqavimət və nəhayət öz taleyini müəyyənləşdirməyə yönəlmiş bu mürəkkəb vəhdət keçmiş Sovet İttifaqı cümhuriyyətlərinin bir çoxunda müstəqil dövlət quruculuğu prosesinin mühüm tərkib hissəsidir.

-------------------

-1990-ci ilin Avqust- Septambr ayında bir neçə soydaşın həmkarlığı ilə “Azər” qəzətin birinci nömrəsi nəşr olur. Bu qəzət “xaricdə Azərbaycan milli-demokratik nehzətinin tərəfdarları” olan orqanı kimi təqdim edilir. Qəzətdən cəmi 7 nömrəsi nəşr olub, maddi əngəllər üzündən davamlı nəşri dayanır. Bu qəzətin baş redaktorluğu mənim öhdəmdə olur.

-1991-ci ildə Berlin şəhrində Azərbaycan türkçəsində və ərəb-fars əlifbasında  “İranda parlamentar sistemin tarixi 1905-1979” kitabım nəşr olur. Bu kitab əslində universitet tezimin bir hissəsidir. Azərbaycan türkcəsinə çevrimək vacibliyini nəzərdə alaraq, kitabın tərcüməsini Bakıda yaşayan əziz dostum rəhmətlik Doxtur Kavus Pənahı-nın ixtiyarına buraxıram. Tərcümədən sonra kitabı Berlin şəhrində öz xərcimlə nəşr edirəm. Kitabda iranda 1906-ci ildə baş vərən məşrutiyyət inqilabından1979-cü il “islam inqilabı”na qədər, iranın siyasi-ictimai gəlişmələri (parlamentarizmin tarixi inkişafi, iran məşrutə inqilabı ərəfəsində, ictimai quruluş, iranda parlamentarizm məsələləri, taxt-tacla parlament arasında hakimiyyət bölgüsü, ikinci dünya müharibəsindən Müsədiq dövrə dək, Azərbaycan milli hökuməti, Ağ inqilab, partiyalar və opsision  məsələsi, Azadlıq baharı və...) siyasi baxımdan təhlil olur. Kitab “Demokrası və Azərbaycan xalqının öz müqəddəratını azad təyin etmək uğrunda mübarizə aparan həmvətənlərimə təqdim edilir. 500 cild kitabdan 490 cildini hədyə verirəm. Bilirəm! Kitabi hədyə alanlardan bir neçəsi istisna olmaqla, başqaları, yəni Asimilirə olmuşlar, manqurtlaşmışlar, beyin tənbəllik xəstəliyinə düçar olmuşlar bu kitabdan bir səhifə də oxumuyacaqlar.        

------------------

Qafqaz xalqlarının mədəniyyət günləri

-1991-ci ilin Aprel ayının 4-dən 20-qədər Berlin şəhrinin “Dünya kulturlar evində”  “vətən cəmiyyəti” və Berlin şəhrində fəaliyyət edən “Azərbaycan-Alman kultur cəmiyyətin” həmkarlıq və himayəsilə “Qafqaz xalqların” (Azərbaycan, Ermənistan, Gürcüstan və Dağıstan) müxtəlif kultur proqramları nümayişə qoyulur. Bu proqramın həm müsbət həm də mənfi cəhətləri olur. Proqramda musiqi konsertləri icra olub, xalqların tarix və gələcək müqəddəratları haqqında çıxışlar olur. Azərbaycan musiqi tarixi haqqında Profesor. Vasif Adigözəl söhbət edib, dəyərli bilgilər verir.

Proqramlar başlamadan əvvəl “Dünya kültürlar evi” tərəfindən Qafqaz xalqları tanıtmaq üçün, Alman dilində broşür çap olub 5 Markaya satılır. Yazıqlar olsun Azərbaycan xeyrinə olmayan və gobud səhvlərlə dolu olan bu broşür “Azərbaycan-Alman kültür cəmiyətin” məsulları tərəfindən/ressam İbrahim Ehrari/ təsdiq və təbliğ olur. Broşürda, cənub Azərbaycanın (şərqi və ğərbi Azərbaycan) nüfusu 4 milyon verilir. Azərbaycan tarixi haqqında: “Azərbaycan bölgəsi 650-ci ilə qədər yəni ərəblərin bu bölgəyə soxulmalarına qədər ancaq farslardan ibarət olmuşdur, yazılır. Türk tayfalarının köçüb gəlmələri ilə həmçinin 11-ci əsrdə Səlcuqilərin bu məntəqəyə hücunları ilə bu bölgə əsasən türk dilli  məntəqəyə çevrilmişdir”. Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsi haqqında: “Azərbaycanlılar Ermənilərə qarşı Bakı şəhrində poqrom edib, Ermənilər isə əhalı çoxluğu Ermənilərdən ibarət olan Naqorni-karabağda Asərilərə qarşı təcavüz etdilər. Azərbaycanlılar Ermənistanda yaşayırlar və.... Ermənilər isə minlər illərdir bu günkü Sovyet Azərbaycanın məntəqələrində məskən salıblar...”. Bundan əlavə Azərbaycandan olan Fəridə xanım Məmədova tarixşünas kimi çox mübahisəli sözlər deyib, çıxış edir.  Fəridə xanımın fikrincə : “Azərbaycan xalqı və onun ərazısında olan bəzi xanlıqlar, Türkiyə və İran dövlətlərinin zülmündən qurtulmaq üçün, Rus dövlətinə pənah gətirib və könüllü olaraq Rus dövlətinin himayəti altına sıxınırlar.” Və ya : “20-Yanvar hadisəsinin baisləri Azərbaycan xalqı və onu rəhbərlik edən məsullar oldular. Onlar Rus qoşunların əlinə bəhanə verdilər, Azərbaycana soxulsunlar....”. Azər qəzətin 6-cı nömrəsində bu proqram barədə və qeyd olan problemlər haqqında ətraflı bir məqalə “bu xidmət deyil” yazıb çap edirəm.  

--------------

“Və həmin səssizlikdə müstəqilliyin gözəlliyi haqqında düşündüm.”

-1991-ci ilin sonunda Berlin şəhrində farslar tərəfindən idarə olunan  “Kanune Fərhəngi Dehxoda/Dehxuda kültür mərkəzi” tərəfindən, “İranda Milli məsələ və Azərbaycan məsələsi” barədə çıxış üçün dəvət oluram. Çıxışda məndən əlavə  iki ayrı şəxs yəni 1945-ci il Azərbaycan milli hökuməti vaxtında rəhmətlik Mir cəfər Pişəvərinin müavini olan Doxtur Nüsrətullah Cahanşahlu, fars aydınlarından olan mütərcim Doxtur Sirus İyzədi var.

Salonda aşağı-yuxarı 50-60 nəfər iştirakçı var. Bunlardan təxminən 90% fars və rəngbərəng siyasi fikirlərə sahhib olan insanlardır. Mən isə çıxışımda iranda Azərbaycan xalqının haqqında icra olan iqtisadi,  milli-kulturel zülmlərdən danışıb, sənədlərlə asimilasyon və milli təhqirlər siyasətini göstərməyə çalışıram. Çıxışımda o cümlədən qeyd edirəm ki:

-Azərbaycan milləti İran adlanan ölkədə sözün əsl mənasında daxili müstəmləkəçilik şərayitində yaşayır və onun milli-mənəvi varlığı yox olma təhlükəsi altındadır...

-Azərbaycan haqqında icra olan zülm həmişəlik davam etməyəcək, istər-istəməz bir gün azadlıq sevən Azərbaycan milləti iranın milli zülmü altında olan başqa millətlər ilə birlikdə haqsizliklərə qarşı üsyan edib, azadlıq ələ keçirəcək. İran ölkəsi ikinci Balkan məntəqəsinə çevrilməsin deyə, demokrat insanlar həmçinin insan haqlarına inanan təşkilatlar İranda yaşayan millətlərin dil və kültürlarına hörmət edib, azad, bərabər hüquqlu, sekular- demokratik federal sistemi bərpa etməlidilər... 

Mənim çıxışımdan sonra Cəhanşahlu söhbətlərinə başlayıb o cümlədən belə deyir: “.... iranda milli ayrı-seçlik yoxdur.... iqtisadi və ictimai zülm hamı məntəqələrə olur...

Məşrutiyyətin əsas qanununda olan əyalət və vilayət əncümənləri icra olursa çətinliklər aradan qaldırılar..... lazım olursa əyalətlərdə və vilayətlərdə də uşaqlar Farsi dilin yanında öz ana dillərinin yazıb-oxunmasını bir neçə il öyrənər.... Pişəvəri hərəkəti Stalin və Şurəvi dövləti tərəfindən yaranan və təcziyə tələb hərəkət idi. Azərbaycanlılar bu hərəkətin müxalifi idilər. İran ordusu Azərbaycana daxil olmadan əvvəl millət firqə təşkilatını və firqəçiləri darma-dağın etdi. İran ordusu Azərbaycana daxil olurkən, bir nəfərin burnundan qan tökülmədi, başından bir tük əskilmədi. O tərəf, bu tərəfdə bir iki nəfər öldü. Bunlar da Azərbaycan xalqının öz əlilə öldürüldü. ! (Xanımlar və Ağalar, Yəzdanının sözlərini qəbul etməyim, bu sözlər hamısı yalandır!). Cəhanşahlunun sözlərindən təəccüblənib, üzümü ona tutub, türk dilində ancaq bir cümlə deyirəm: “kişi utanmırsan!?”. Bunu deməliyəm ki, mənim Cahanşahlu ilə tanışlığım bir neçə il bu hadisədən əvvəl olmuşdur. Bir axşam Azərbaycanlı soydaşlardan olan  rəhmətli İsmail Mittaqın evində qonaq idim. Bu qonaqlıqda Cahanşahlu da var idi. Yeyib-içəndən sonra Cahanşahlu üzün mənə tutub “Cənab Yəzdani, gəlin bir Azərbaycan partiyası quraq. Bu partıya məşrutiyyət tələb bir partıya olmalıdır. Bizi himayət edənlər içinidə Şah dövrünün Jenrallarından da ola bilir. Birisi Frankfurt şəhərində yaşayan Genraldır. (Genralın adın unudmuşam/ yəzdani). Bizim mali müşgülümüzdə olmayacaq. Razı olursunuz bu Genralla görüşək. Cahanşalunun cavabında dedim: Ağaye Cahançahlu mən Azərbaycan partıyasının quruluşuna hazıram, lakin bu partıya məşrutə partıyası olmamalıdır. Cahançalu mənim fikrimi eşidəndən sonra, sözü dəyişib, başqa məsələlər üstündə danışmağa başladı. Qeyd olunmalıdır ki, Nusrətullah Cahanşalunun adı iran inqilabından sonra 1358-ci ilin xurdad ayında  “komite ifşa” tərəfindən xaricdə “savak” təşkilatının üzvlər ad siyahısının 2-ci səhifəsində yazılıb.       

İclasda olan Mütərcim Sirus İyzədiyə gəldikdə, eşitdiyimə görə sovyetlər zamanı illər boyu Tacikistanda yaşayıb,  “Radio Moskov”-un fars dilində spikeri olmuşdur???. Bu ağa Rus dilindən Fars dilinə bir neçə kitab, o cümlədən Rus tarixçisi “Yoqney Edvarviç Bertelsdən” “ədəbiyyat Farsi” adında kitab tərcümə edib. İyzədi mənim Azərbaycan məsələsində aktiv və həssas olduğumu bilirdi. Bir dəfə, qərbi və şərqi Almanyanın birləşməsindən sonra, xiyabanda mənimlə rastlaşıb, fars dilində xatirimdə qalan bir söz deyir:

 “ Ağa! Biz qoymarıq, İran Azəriləri Türklərlə, xüsusən Türkiyyə Türklərilə birləşsin!.”. Cavabında deyirəm: “siz haradan və kimdən eşitmisiniz ki, biz dünya Türkləri ilə və həmçinin Türkiyyə Türklərilə birləşmək və vahid hökumət qurmaq istəyirik. Bundan əlavə, əgər millətlər bir gün bu birliyi tələb edirsələr, siz nə təhər millətlərin istəyinin qabağını almaq istəyirsiniz?”. Cavabımda bir cümlə deyib, sürətlə uzaqlaşır: “bilirsiniz ağa! Yetər biz öz Azərilərimizə deyək: gördüyünüz bu Türkiyyə Türkləri “Ömərçi”-dilər. Hamı bunu eşidəndən sonra, Va-veyla, Va-veyla deyib, Türkiyyə türklərindən qaçarlar!”.       

İclasda, Sirus İyzədinin Sözlərinin məğzi belə olur:

“ Azərilər Türk deyillər! Bunların dili Pəhləvi dilin bir ləhcəsidir.... Türklərin nə kulturları nə kitabları və nə də bilikləri var idi.... Türklər İrana gəldikləri zaman, vəhşi idilər, iranlılar onları müsülman edib, onlara mədəniyyət paltarı geydirdilər.....”(bu sözlər tərcümə etdiyi “ədəbiyyate Farsı” kitabın müqəddiməsində də yazılıb).  İranda Azərbaycana qarşı İqtisadi ayri-seçlik yoxdur.... Milli təhqirlərə gəldikdə, bəli biz bu təhqirləri etmişik və hali-hazirda da edirik. Burda-orda Türklərə Türkə Xər/eşşək Türklər demişik. Lakin bunları öz Azərilərimizə deməmişik, bunları Türkiyyə Türklərinə demişik və indi də deyirik!”. Mən isə üzümü Sirus İyzədiyə tutub: “sənə ixtar edirəm, sözlərinə diqqət et!!!”.

Maraqlısı budur ki, bu iclasda iştirakları olan və özlərini aydın sayan 50-60 nəfərdən ancaq bir nəfər Azərbaycanlı “Ağa, təhqir etməyin, bu düz iş deyil!” deyib, öz etirazını bu irqçı sözlərə bildirir. Proqramın ikinci hissəsi başlamadan əvvəl 15 dəqiqəlik fasilədə, ağlı başında olub-olmayan panfarsist-paniranist birisi mənə yaxınlaşıb, məni İranın və Azərbaycanın üzqarası adlandırıb, başıma bir qurquşun vurmaqla təhdid edir. proqram sona çatandan sonra taksiyə minib, özümlə səssiz-sədasız danışmağa başlayıram:

“Ay qardaş de görüm! biz necə bu fikir sahibləri ilə Federal sistemi qurub, bərabər hüquqla yaşaya bilərik? Bu olan işdirmi heç?”.

Və həmin sükutda, müstəqilliyin gözəlliyi haqqında düşündüm; şüar kimi yox, bəlkə də milli təhqir və zülmün yeganə yolu ola biləcək bir üfüq kimi.

Bir neçə gün sonra, günorta saatlarında, Berlin Texniki Universitetinin həyətində o iclasda olanlardan birini gördüm. Yaxınlaşıb həmin iclasda baş verən təhqir və hörmətsizliklərə görə üzr istədi. Dedi: mən farsam! Azərbaycan xalqına və onun mübarizəsinə hörmətlə yanaşıram. O qısa üzr mənim üçün bir işarə oldu ki, hakim xalq arasında hələ də haqqsevərlik  və insanpərvərlik hissləri yaşayır.

  ----------------------   

“Azərbaycanlılar kulubu”

-1992-ci ildə Berlin şəhrinin Kotbusser Tor meydanında (Admiralstr.36-37) “Azərbaycanlılar kulubu” öz proqramı ilə fəaliyyətə başlayır. Kulubun binasi mənim iş yerimin mərkəzi və kirasi isə dövlət tərəfindən ödənilir. Kulubun açılışı həmvətənlərə bildirilib, hər şənbə axşamı, 20-30 nəfər soydaşlar saat 17-22 arasına qədər yığışıb, yeyib-içib, görüşüb, söhbətlər edib, bəzən də musiqi-avaz proqramı icra olur. Aşağı-yuxarı bir il hüdudunda proqramların bu şəkildə getməsindən sonra bu fikir xüsusilə mənim tərəfimdən irəli sürülür ki: “ yığıncaqların məna və məzmununu genişləndirmək üçün, həftəlik proqramımıza, xalqımızın tarix, ədəbiyyat, siyasi-ictimai və milli məsələləri barəsində söhbətlər əlavə olsun. İstəyənlər isə bu proqrama gəlsin, istəməyənlər isə bu proqramdan sonra musiqi və əyləncə bölümünə qatılsın”. Bu fikir  həmyerlilərin bəziləri tərəfindən qəbul olmayıb, deyilir ki:

klubun hədəfi ancaq Azərbaycanlıların bir yerə toplanması, yeyib-içib, musiqi eşidib, söhbət və şadlıq etməkdir. Bu iki fikirlər arasında bəzi soydaşlar mənim irəli sürdüyüm önəri haqda kəmiltifatlı sözlər deyir. Birisi mənim “Azərbaycanlılara siyasi aş bişirmək istədiyimi deyir!”. O birisi mənim: “mənbərə çıxmaq istədiyimi deyir”. başqası: “klub bizim ancaq Kneipe/meyxanamızdır. Orada məqalə oxunursa, mən və dostlarım daha oraya gəlməyəcəyik!” deyir...

 Unudmaram! Bir dəfə bu fikrin tərəfdarı olan soydaşların birisindən soruşuram:

-“sən Azərbaycanın hansı şəhərindənsən?”

deyir:

“Təbrizdənəm”.

Deyirəm:

“Mən də Təbrizdənəm, Ark qalasının tarixindən bir balaca mənə deyə bilirsənmi?”

-“yox! Ark qalasının tarixini bilmirəm!”

Deyirəm:

“Vallah mən də bilmirəm! bunun nə aybı olur , soydaşlardan birisi bu haqda araşdırıb, bir məqalə yazıb, kluba gətirib, bizlərə bilgi versin?”.

Deyir:

“yox, klub belə zadların yeri deyil...! klubda siyasi məsələlər xüsusi şəkildə şəxslər arasında danışıla bilir, əmma cəm içində danışılmamalıdır!”.

Bu əlaqədə deməliyəm ki, Diktator molla rejimin rəhbərləri yaxşı bilir ki, Azərbaycan millətinin yuxudan ayılıb milli-siyasi haqlarının tələb etməsi, iran molla-Fars rejimin sonu demək olacaq. Bu üçün dünyanın hər güşəsində o cümlədən Avropada səy edir öz müzdür casuslarının vəsiləsi ilə xaricdə yaşayan və irana gedib-gələn Azərbaycanlıları kontrol altında saxlasın. Rejim istəyir dünyanın səyasət mərkəzi olan Avropada Azərbaycanlılar siyasətdən uzaq durub, toplandıqları vaxt başlarını ancaq səmərəsiz “fəaliyyətlərlə” misal üçün yığışıb çay içib, qalyan çəkib, bayatı deyib, zarafat edib və şənlik ilə  məşğul etsinlər. Rejim istəyir Azərbaycanlılar mütəşəkkil olmasın və Azərbaycan millətinin acı taleyini yaşadığı ölkələrin ictimaiyyətinə bildirməsin. Buna görə xaricdə yaşayan və siyasi fəaliyyətə bir az meyil göstərən Azərbaycanlılar irana getdikləri vaxt, “ittilaat”tərəfindən sorğu-suala çəkilir, təzyiq altında qoyulur və passivləşir. 

-bütün bunlara rəğmən Klubda imkan qədər Azərbaycan-Alman Akademiklər cəmiyyəti tərəfindən cənub və şumal Azərbaycandan olan proqramlar, kitab sərgisi, ədəbiyyat və tarix üzərində çıxışlar tərtib olur. 1995 -ci ildə Azərbaycan respublikasının Almanyada yaşayan vətəndaşları üçün keçirilən parlament seçkiləri burada tərtib verilir. Klub görüşləri hüdudən 1995-ci ilin axırına qədər davam edir. Soydaşlarım Süleymanoğlu və Vali Gözətən tərəfindən nəşr olan “Ədəbiyyat və incəsənət dərgisi “Bayquş”-un 3-cü sayında klubda gedən proqramlardan xəbər yayılır. Müxtəlif günlərdə Klubda quzey və güney Azərbaycandan olan tanınmış şəxsiyyətlər, yazıçı Anar, Vaqif Səmədoğu, Azərbaycan cümhurusunun keçmiş xarici işlər naziri Tofiq Qasimov, cənub Azərbaycandan olan yazıçı Qulam Hussein Şahmari/Azərəxş.... və Türkəmən yazıçı Murad Geray çıxışlar edir. Berlin Senatın büdcə azlığı və bina kirasının çox yüxarı olduğu üçün rəhbərlik etdiyim projə bu binadan çıxmağa məcbur olub “sənətkarlar evi Betanienhaus / Künstler Haus Bethanien” binasına daşınır. Bu binada 2010-cu ilə qədər projənin rəhbəri olub, sonrası isə əməkliyə çıxıram.

--------------------

Xocalı qətlamı

-25-26 Fevriyə 1992-ci ildə Erməni- GUS-(336-ci Motorschützenregiment) qoşun hissələri Xocalı şəhrinin əhalısını qətlam edir. Bu dəhşətli genozid dünyanın hər trəfində yaşayan Azərbaycanlıların gəniş etirazlarına səbəb olur. Berlin şəhrində etiraz nümayişlərindən başqa Mart ayının 7-sində şəhrin mərkəzi xiyabanında “Qarabağ İnitiative” tərəfindən böyük yuruş planlaşdırılır. Adnauer Platz-dan Wittenberg Platza qədər olan bu etiraz marşında aşağı-yuxarı 800-1000 nəfər iştirak edir. Nümayişçilərin çoxu Türkiyyədən olan bacı-qardaşlarımızdır. Cənub Azərbaycandan olanların sayı 30-40 nəfərdən artıq olmur. Almanya mətbuatın əksəriyyətində “Qarabağ münaqişəsi” din davası (müsülman Azərbaycanlılar - xristiyan Ermənilər) göstərildiyi üçün Almanlar yuruşa qatılmayıb, tamaşaçı kimi yuruşçulara baxır. ola bilsin, yuruşda bir neçə nəfər Alman və ya başqa ölkələrdən olanlar da var idi. “Qarabağ İnitiative” tərəfindən Xocalı qətl-amı barədə Alman dilində kiçik əmma bilikverici broşür çap olub, paylanır. Etiraz yuruşundan yaddaşdimda iki xatirə qalır. Adnaver meydanında yavaş-yavaş toplaşıb, yuruşa hazır olduğumuz vaxt, soydaşlardan birisi yanıma gəlib, Berlin şəhrində iranın Şiə məscidinin mollasının özü ilə gətirdiyi adamlar və sloqanlarla yuruşa qatılmaq istədiyini bildirir. Mən yuruşun sözcüsü olaraq, “yuruşa hamı qatıla bilir” deyib, mollanı görüb, gətirdikləri transparentlərə baxmaq istəyirəm. Molla özü ilə bir neçə başdan – ayağa qara hicab geymiş qadınlar, ərəb-fars əlifbası ilə yazılmış və mövzudan uzaq olan Transparentlər də gətirib. Molla istəyir gətirdiyi adamlarla birlikdə yuruşun ən ön sırasında hərəkət etsin. Mən isə mollaya yuruşa qatılma şərtlərini deyib, onlardan gətirdikləri bəzi transparentlərin kənara qoyulmasını, yuruşun orta və ya axır sırasında yer almalarını bildirirəm. Nə olur, nə olmayır, qısaca iran islam cümhurusunda ana dilimizdə uşaqlarımız üçün tədris sistemin qadağanlığından deyirəm. Molla mənə baxıb, hamının gözü qabağında: “sən yalan deyirsən! İran islam cümhurusunda  öz ana dilizdə oxul var. Uşaqlarız oxullarda azəri dilində yazıb-oxuyurlar və...”. Görürəm, bu qanmaz molla ilə ağıllı danışmağın faydası yoxdur! Mollanı buraxıb başqa işlərin dalınca gedirəm.

Yuruş başlayandan sonra əlində çobanlar dəyənəyi oynadan molla, yuruşun birinci səfinə keçib, hərəkət edir. Molla istəyir, gətirdiyi adamları, xüsusilə qara hicablara sarılmış qadınları yavaş-yavaş yuruşun ön sırasına gətirib, bu işlə həm özü üçün dinçi Şiələr arasında təbliğat aparsın həm də Alman ictimaiyyətində biz Azərbaycanlıları fanatik müsülmnlar göstərsin. Yuruşda iştirakları olan iki xanım qızlardan xahiş edirəm yuruşun ön sırasına gedib, birisi mollanın sağ əlində, o birisi isə mollanın sol tərəfində hərəkət etsin. Molla modern və təmiz geyimləri olan  xanımların yanında bir az hərəkət edib, gözü foto çəkənlərə dəyərkən, sürətlə ön sıradan çıxıb, axır sırada gətirdiyi adamların yanına gedir.

-Yuruşun başlanğıcından sonuna qədər İrandan olan 4-5 erməni yuruşun xaricində hərəkət edib, bizlərdən fotolar çəkirlər.

Yuruşun son yeri “Wittenbergplatz” dır. Foto-aparatı əlində olan erməni birisi işini sürətləndirib, durmadan hamıdan şəkil çəkməyə başlayır. Yuruşda iştirak edən cavanlardan birisi, bu şəxsə yaxınlaşıb, fotoların icazəsiz çəkilməyini deyib, aparatı erməni şəxsin əlindən alır. Mən bu ermənini tanıyırdım, onun İrandan olduğunu bilirdim və bir neçə dəfə onunla siyasi bəhslərdə iştirak etmişdim. Foto-aparatın içində olan film çıxarıldıqdan sonra, aparat sahibi olan erməniyə qaytarılır. Bu arada, həmin şəxs hay-küy salıb, orada hüzurları olan Berlin şəhrinin televiziya müxbirlərinə “Gesellschaft für bedrohte Völker/təhlükə altında olan xalqların müdafiəsi” təşkilatında üzv olduğunu deyib və bizim tərəfimizdən təcavüza məruz qaldığını deyir. Mən isə bu şəxsin icazəsi olmadan bizlərdən şəkil çəkməyi deyib, ermənilər tərəfindən həyata keçirilən dəhşətli xocalı genosidi xatırladıb, erməni qoşun hissələrinin dərhal Azərbaycan torpaqlarından çəkilməsini istəyib, münaqişənin sülh yolu ilə həllinin tərəfdar olduğumuzu bildirirəm. Bu çəkiliş ertəsi gün axşam Berlin televiziyonundan yayılır. Daha doğrusu bu şəxsin əlindən foto-aparatın alınmasına çox sevinirəm. Sevinirəm buna görə ki, bu filim Daşnak/Asala təşkilatın və onun vasitəsilə iran rejimin gizli polisi olan “ittilaat” əlinə düşmür. 

-----------------
“…Biz azərbaycanlılar dərin yuxuya dalmışıq.”                    

-Biz Azərbaycanlılar öz içimizdə qalmayıb, millətimizin acı taleyini, yaşadığımız ölkələrin dövlət orqanları və  ictimaiyyətinə bildirmək üçün, 1994-cü ildən Beynəlxalq İnsan hüquqları müdafiə edən (Internationale Liga für Menschenrechte) təşkilatda fəaliyyətə başlayıram. Üzv olduğum illərdə həmişə “Liga” təşkilatın daxilində farslar tərəfindən qurulmuş “İran Gruppe- şöbəsi”nin yaradtığı əngəllərlə üz-bə-üz oluram. 1996-ci ilin Mart və April aylarında İran parlamnetinin seçgiləri ərəfəsində Doxtur Çehrəqani Təbriz şəhrindən öz kandidliyini irəli sürür. Çehrəqanının seçgi plakatında milli şüarların yazılması və Azərbaycan millətinin dil və kültür azadlığının tələb olması, onun kandidliyinin rəd olmasına və özünün (səhv etməsəm) az müddətdən sonra həbsə alınmasına nəticələnir. Mən isə müxtəlif Alman qəzət, partiyalar, parlament, o vaxtki xarici işlər naziri cənab Klinkelə açıq məktub yazıb, Azərbaycan milləti haqqında icra olan milli zülmü şərh verirəm. Bu məktubda Çehrəqanı və onun kandidliyinin rəd edilməsi qarşısına etiraz edən yüzlərcə insanın həbsdən azad edilməsini də tələb edirəm. Bundan əlavə  “Liga” üzvü kimi “Liga”nın rəyasət heyətindən istəyirəm bu məktubu o cümlədən İran rejimin səfirliyinə göndərsin və öz etirazını bu haqsızlığa bildirsin. “Liga”nın rəyasət heyəti məktubu göndərmədən əvvəl bu haqda olan yazının İran Grupuna göndərib, onlar tərəfindən yazı mətninin təsdiq olunmasını  istəyir. “İran Grupu” isə bir neçə həftə reaksiya göstərməyib, sonradan mənim daha bir məktub yazdığıma görə Liga adından “açıq məktubun” göndərilməsilə müxalifət edir. “İran Qrupunun” üzvləri iranda siyasi zindanilərin azadlığı çarçıvasinda Çehrəqanının azad edilməsindən himayət edib, lakin İranda milli məsələnin  olduğunu və Azərbaycan millətinin iran adlanan ölkədə iki qatlı zülm altında yaşadığını rəd edir. Mən isə Liganın rəyasət heyətinə yazdığım məktubla bu qrupanın demokrat olmadığına işarə edib, “Liga” təşkilatdan çıxmağımı bildirirəm. Təəssüflər olsun “Liga” təşkilatın daxilində Azərbaycan qrupası yarana bilmir. Bu qrupun yaranması üçün bir neçə soydaşın Ligada üzv olub, iclaslarda iştirak etmələri gərəkli idi. Çox xahişlərdən sonra soydaşlardan birisi bir dəfə bu təşkilatın iclasında iştirak edib, sonradan isə daha gəlmir. Beləlikə biz Azərbaycanlıların dərin yuxuda olduğumuz bir daha nümayişə qoyulur.

--------------------------------

“Sürgündə yazmaq və bu yazının ödədiyi qiymət”

1993-cü il mənim üçün kağız və sürgün ili oldu. Berlin-də illərdir ki, qəlbimdə və zehnimdə formalaşan bir kitab nəhayət çap olundu: “Bölünmüş Azərbaycan” (almanca). Bəlkə də bu kitabla vətənimin  və millətimin ağrısını dünyanın digər bir guşəsinə çatdırmaq istəmişdim. Kitab min nüsxə ilə nəşr olundu və çap xərclərini özüm qarşıladım. Onun ön sözünü mənim əziz dostum, Prof. Yurgen Novak yazdı.

Kitabda əvvəlcə Azərbaycanın bölünmə tarixindən bəhs etmişdim, sonra isə Cənubi və Şimali Azərbaycanın siyasi və sosial inkişaflarını analitik baxışla araşdırmağa çalışmışdım. İran-da azərbaycanlıların milli zülmündən yazdım; assimilyasiya prosesləri, mədəni kolonizasiya və gündəlik həyatda türklərə qarşı göstərilən aşağılayıcı münasibətləri qeyd etdim. Misallar aydın və konkret idi: uşaqlara türk adlarının qadağan olunması, Xameneinin Şəbistərə səfəri zamanı türk dilində lövhələrin endirilməsi, və “Varliq” nəşrinə daimi təzyiq; bu nəşr iki dildə – azərbaycan türkcəsi və farsca – yayımlanmasına baxmayaraq, həmişə bağlanma qorxusu altında idi.

Şimali Azərbaycan bölməsində Sovet sisteminin quruluşundan, milli və mədəni siyasətlərdən, torpaq məsələlərindən, iqtisadiyyat və ətraf mühitdən, Qarabağ müharibəsindən, Xalq Cəbhəsindən, Qara Yanuar faciəsindən, bölünmüş Azərbaycan məsələsindən və iki Azərbaycanın birliyi ideyasından yazdım. Azərbaycan və fars müxalifət mövqelərinə toxundum və Xocalı qətliamından bəhs etdim; bu yara hələ də açıqdır.

Kitab çap edildikdən sonra, “Azadlıq Radiosu” bir neçə fəsli Cənubi Azərbaycan barədə Azərbaycan türkcəsinə tərcümə etdi və proqramlarında yayımladı. Bu, reaksiyaların başlaması üçün kifayət etdi. İranın kəşfiyyat təşkilatı və “Kayhan Havai” qəzeti hərəkətə keçdi. 6 noyabr 1993-cü ildə Kayhan Havai bir məqalə yayımladı və məni “CIA-yə bağlı radio vasitəsilə yalan yaymaqda” ittiham etdi. Məqalədə məni “qaçqın zidd-inqilab ” və “pan-türkist” kimi təqdim etdilər.

Hətta iddia etdilər ki, “Varliq” jurnalının rəhbəri Dr. Heyət ilə telefon müsahibəsi verilmiş; müsahibədə Azad Avropa Radiosu CIA-nin təbliğat vasitəsi kimi göstərilmiş və “Varliq”ın bağlanma ehtimalı rədd edilmişdi. Bu müsahibənin nə qədər həqiqi olduğunu bilmirəm, amma başa düşürdüm ki, adım yenidən qorxu yaymaq üçün bəhanə olub.

Bu proses davam etdi. 21 yanvar 1995-ci ildə Kayhan Havai “Bakıda yeni pan-türkist hərəkatı İran əleyhinə” başlıqlı hesabat yayımladı və Bakıdakı yeni təsis olunmuş “Cənubi Azərbaycan” jurnalına diqqət ayırdı. Mənim adım jurnalın redaksiya heyətində göstərilmişdi və bu kifayət etdi ki, yenidən tanış damğalarla təqdim edildim: “qaçqın inqilab əleyhdarı, pan-türkist, pan-turanist və separatçı”.

----------------------

Eyni il, sentyabr 1995-ci ildə Hamburq Universitetində böyük şair Şəhriyar xatirəsinə mərasim keçirildi. O günkü atmosfer mənim üçün sürgündəki bir çox gündən daha aydın idi. Dr. Nəmat Rəhməti, Hamburq Universitetinin professoru, mərasimi almanca aparırdı. O, Şəhriyarın həyatı və şeirləri haqqında danışdı; Dr. Korkut Boğday Azərbaycan türklərinin tarixi haqqında danışdı və mən İran-dakı azərbaycanlılardan söz açdım.

Bu konfrans Almaniya–Azərbaycan Mədəniyyət Cəmiyyəti tərəfindən Hamburqda təşkil olunmuşdu; xatirəni və kimliyi yaşatmaq üçün kiçik amma mənalı bir cəhət idi.

--------------------

Və nəhayət, 1995-ci ilin iyul ayının 24-də, çox çətinliklərdən sonra və tutduğum vəkilin köməyi ilə Almaniya vətəndaşlığını əldə etdim. Hisslərim qarışıq idi: həm sevinc, həm kədər. Sevincim, çünki artıq bu ölkədə qala bilirəm, bürokrasi divarlarından qorxmadan, bir vətəndaşın hüquqları ilə. Amma kədərli idim, çünki bu, mənim vətəndən, dildən, insanlardan və ailəmdən daha da uzaqlaşmam demək idi.

Mən inanıram ki, insan ən çox öz torpağında xoşbəxt ola bilər; əgər o torpaq azad və demokratikdirsə, inkişaf yolundadırsa, qapıları dünyanın müasir dəyərlərinə açıqdırsa, qanun hökm sürürsə və ictimai hakimiyyət bir qrupun şəxsi mülkiyyətinə çevrilməyibsə. Amma mənim işğal olunmuş vətənim bu dəyərlərdən məhrumdur. Elə buna görədir ki, həmvətənlərimi dünyanın müxtəlif guşələrinə səpələnmiş görürəm; hər biri ürəyində vətənin bir parçasını daşıyır və sürgünlük hələ də sonunu tapmayıb.

-------------------------

"İndi onlar gündəlik çörəklərini təmin etmək üçün bizim ardımızca qaçırlar."

-Həyatımın gözəl günlərindən birisi 1996-ci ilin May Ayında “Soydaş” Beynəlxalq cəmiyyətin prezidenti profesor Fazil Rəhmanzadənin dəvətilə Bakıda olduğum mədəniyyət günləri olur. Bakıda isə dəyərli elm və sənət adamları ilə tanış olmaq şərəfinə nail oluram. Bir neçə soydaşlarla birlikdə çətin günlər keçirən görkəmli Azərbaycan bəstəkarı, Azərbaycanın xalq artisti, Şərqdə opera yazmış ilk qadın bəstəkar Şəfiqə xanım Axundova və oğlu dəyərli Taleh bəyin evində oluram. Azərbaycan opera müğənnisi rəhmətli Lütfyar İmanov cənablarının Xaricdən gələn qonaqların şərəfinə evində tərtib verdiyi qonaqlıqda olub, müxtəlif mövzular haqqında söhbətlər aparırıq. Azərbaycanın məşhur müğənnisi, xalq artisti, Milli Azadlıq Hərəkatı fəalı, görkəmli ictimai xadim Flora Kərimova xanımın evinə gedib, onunla yaxından tanış olmaq səadətinə nail oluram. “Soydaş” təşkilatı ilə bağlı olan bir məsələnin çözümü üçün, bir para soydaşlarla birlikdə rəhmətlik Bəxtiyar Vahabzadə müəllimi ziyarət edib, onun evində bir çay içib, həyatımın unudulmaz xatirələrinə daha bir xatirə artırıram.

Bir gün soydaş cəmiyyətin məsullarından olan bir həmvətən ilə Azərbaycan Akademiyasını ziyarət edib, oradan çıxıb, piyadə dolandığımız vaxt çarpaya qoyub, üstündə siğara, kibrit və başqa xırda şeylər satan bir şəxsi mənə göstərib:

-“bu şəxs akademiyanın üzvü idi və indi isə çörəkpulu qazanmaq üçün xırda şey-şüy satmağa məcburdur. Keçmişdə biz bunların dalınca qaçıb, verdiyimiz salam cavabını aldıqda, bütün gün şad olurduq. İndi isə bunlar çörəkpulu tapmaq üçün biz iş sahiblərin ardınca qaçırlar” deyir. 

----------------

-7  May1996-ci ildə Azərbaycanın Qərb Universitetinin (Western University) elmi şurasının qərarı ilə fəxri professorluğa seçilirəm. Unversitetin böyük salonunda tərtib verilmiş yığıncada aşağı-yuxarı 100 nəfər iştirak edir. Alman dilini yaxşı bilən hörmətli xanım professorlardan birisi Alman dilində yazdığım “Bölünmüş Azərbaycan” kitabından tərcümə etdiyi bir neçə bəndi oxuyub, iştirakçılara məlumat verir.

 

“biz sizə inqilab etməyəcəyik”

-Xatirimdə qalan mühüm siyasi fəaliyyətlərdən birisi də 2002-ci ilin Yanvar ayının 20-30 arasında olan günlər olur. Doxtur Çehrəqani İranı tərk edəndən sonra Avropaya gəlib, burada milli fəaliyyətləri olan bir neçə soydaşlarla görüşüb, müxtəlif proqramlarda iştirak etmişdir. Yanvar ayının 27- 30 arasında, rəssam İbrahim Ehrari və mənim təşəbbüsüm ilə , Çehrəqanının Berlin şəhrinə gəlib Almanyanın mühüm dövlət siyasətçilərilə görüşmək proqramı hazırlanır. Azərbaycan-Alman Akademiklər cəmiyyəti tərəfindən Almanyanın prezidenti cənab Wolfgang Thierseyə, Almanyanın xarici işlər nazirliyinə, Almanya dövləti tərəfindən insan hüquqları vəzifəsinə təyin olmuş cənab Klaus Stoltenbergə, parlamentin insan hüquqları vəzifəsində olan cənab Rudolf Bindigə və... bir məktub yazılıb, Çehrəqanı ilə görüşüb, güney Azərbaycan millətinin acıcanaqlı durumu haqqında məlumat almalarını xahiş edirik. Doxtur Çehrəqanını Berlin şəhrinə müşayiət edən milli fəallar içində o cümlədən hörmətli Eldar Qaradağlı və Mahmid Bilgin də var idi. Almanyanın prezidenti cənab Wolfgang Thiers ilə görüş imkanımız olmur. Başqa görüşlərdə mənim tərəfimdən Doxtur Çehrəqanının söhbətləri və ondan olan suallar tərcümə olur. Rudolf Bindig ilə görüşmək zamanı, otağında dilmanc bir şəxs oturmuşdu. Cənab Bindig bu şəxsi bizə tanıtdırıb, danışıqların fars dilinə  olunmasını təklif edir. Biz isə bu təklifi rəd edib, danışıqların Azərbaycan türkcəsində getməsini istəyirik. Tərcüməçi şəxs ata-babasının Azərbaycandan olduğunu deyib, özünün Tehran şəhrində anadan olduğunu bildirib bizdən isə xudahafizləşib otaqdan çıxır.

Görüşlərdən daha bir xatirə yaddaşımda qalır. Cənab Bindig ilə söhbətlərdən sonra, bizi asansorla çıxış qapıya müşayiət edən vaxt üzün mənə tutub, bu cümlənin tərcüməsini və Çehrəqanıya deməsini istəyir:

 -“biz sizə inqilab etməyəcəyik! bunu bilin!”.

Bunu Çehrəqanıya tərcümə edib, cənab Bindigdən xudahafizləşirik. Bir-iki gün və bir neçə başqa görüşlərdən sonra Çehrəqanı və onu müşayiət edən soydaşlar bizdən xudafizləşib Berlini tərk edirlər. “O cümlə isə mənim yaddaşımda qaldı; çılpaq, soyuq və səmimi.”

-----------------

“Kopenhaq parlamentində çıxış”

-2003-cü ilin 24 Yanvar tarixində Danımarkın paytaxtı Kopenhaq şəhrinin parlamentində GAMOH- təşkilatı tərəfindən Alman dilində “İranda yaşayan Azərbaycanlıların sosyal-kulturel durumları” barədə çıxışım olur. Bu çıxışda bir neçə soydaş o cümlədən hörmətli Mahmid Bilgin də var idi. 30 dəqiqə çəkən çıxışda Azərbaycanın bölünmə tarixindən əlavə, Pəhləvi sülaləsi zamanından başlayaraq  molla rejimində davam edən hər tərəfli zülmü şərh verib, iclas iştirakçılarına məlumat verirəm. 

--------------------

“Dil aradan gedirsə, o millət də məhv olub, yoxa çıxar”

 Həmin ilin Novambr ayının 6-sında Berlin şəhrinin Azad universitetiəsinin Turkoloji İnstitutu tərəfindən “İranda Azərbaycan milləti və onların sosyal-kulturel vəziyyətləri” haqqında çıxış edib, iştirakçılara məlumat vermək üçün dəvət oluram. Tədbirdə aşağı-yuxarı 40 nəfər öyrənci və bir neçə nəfər Etnoloq, Politoloq, Sosyoloq və Türkoloq ustadları olur. Məruzəm sona çatandan sonra, Türkoloqu İnstitutun Dekanı olan xanım Profesor Barbara Kellner-Heinkele birinci şəxs olaraq məndən bu sualı edir:

-“Siz məruzənizdə İranda 25 milyondan çox olan Azərbaycan türklərindən danışdınız. Dediz ki, onların dili rəsmi dil kimi qadağandır və ana dillərində uşaqları üçün tədris sistemi yoxdur. Daha doğrusu, bu cümləni qəbul etməkdə çətinliyim var.  Necə olur 25 milyon insanın dili rəsmi dil kimi qadağan olsun və onların uşaqlarına ana dillərində təhsil sistemi olmasın? Sualım budur! Siz 25 milyon insandan danışdınız ya 2,5 milyon bir nüfusdan?”. Cavabında isə deyirəm: “yox, siz məni elə düz başa düşmüsünüz. İranda yaşayan Azərbaycan Türklərin sayı 25 milyondan da artıqdır. Mərkəzi-şovenist Molla-Fars höküməti bu insanların ibtidai insan haqlarını o cümlədən ana dildə tədris sistemini qadağan edib və bu siyasətə etiraz edənlərin yeri zindan və işgəncə dir... “. Sözümü kəsib:

-"siz məndən daha yaxşı bilirsiniz ki, dil hər bir millətin varlığının əsas binövrəsidir. Dil aradan gedirsə, o millət də məhv olub, yoxa çıxar. Əgər sizin millətiz əməldə kütləvi şəkildə dil azadlığı uğrunda mübarizə etməzsə, o zaman yoxluğa məhkumsuz. Bu o deməkdir ki, millətinizin böyük əksəriyyəti asimilirə olub farslaşar və kiçik bölümü yəni Asimilasyon siyasətinə qarşı olanlar bir neçə müddət həbslərdə qalandan sonra xaricə, Türkiyyəyə və ya Azərbaycan cümhurusuna mühacirət edib, beləliklə məsələ həl olub bitər!”. 

Utana, utana başımı aşağı salıb, başqa suallara cavab verməyə çalışdım. İndi isə bu xatirəni yazarkən, deyirəm: doğurdan da daxili istemar şərayiti altında yaşayan Güney Azərbaycan milləti modern dünyanın kultrundan uzaq saxlanılmış camaatdır. Dünya üzərində belə bir xalq yoxdur ki, bu qədər nüfusa sahib olsun, amma ən ibtidai insan hüququndan yəni ana dilində oxul sistemindən, ədəbiyyatından, televiziyasından, mətbuatından, teatrından, sinemasından.... məhrum qalsın!!. Bir neçə il bundan əvvəl yazdığım bir məqalədə, bu duruma qısaca toxunub, onun səbəblərinin analızını sosyal-psixoloqların öhdəsinə buraxmışam. Məqalədə yazıram:

“ Əyri oturaq, düz danışaq! Millətimizin böyük bir bölümü maddi cəhətdən yoxsul və kultur baxımdan geri qalmış bir camaatdır. Bu camaat bağlı bir toplumda yaşadığı üçün modern dünyadan uzaq və beyinləri orta əsrlərin düşüncələri ilə  doludur. Cəmiyyətdə ağıl və məntiq nadir bir fenomen sayılır. Dini dəyərlərini milli   və demokratik dəyərlərindən üstün tutan camaat, Ağıllarını şarlatan din təbliğatçıları mollaların əlinə verib, yalan deyib, yalan eşidməyə, xurafat, riya, təzvir və tamahkarlığa adət etmiş insanlardır. Bundan əlavə milli şüurun və milli ğürurun dərəcəsi həddən artıq aşağıdır. Nümunə üçün İranda yaşayan tanışlarınız içindən, əlində modern cib telefonu və ayağı altında modern Mersdes Benz maşını olan birisi ilə ictimai-siyasi və milli məsələ haqqında danışın. Fikirlərin nə səviyyədə aşağı olduğundan dəhşətə gəlirsiz. Görürsünüz hətta pul və mal sahibi olan birisi nə qədər modern dünyadan uzaq və nə qədər fikir baxımdan geri qalmış bir insandır. Əlbəttə bu gerilik ancaq Azərbaycan millətinə məxsus olan deyil, bəlkə bütöv islami ölkələrdə yaşayan insanların böyük əksəriyyətinin xüsusiyatlarındandır. Burada bir neçə misal ilə iddialarımı sübut etməyə çalışıram. Bir neçə müddət bundan əvvəl Berlin şəhrində bir mənzərəyə şahid oldum. Şəhərin mərkəzində modern və 5 ulduzlu hotellərin birisindən bir ərəb şeyxi 4 uşaq və 5 başdan-ayağa qara çarşaba sarılmış qadınlar ilə yürüyürdü. Çox ehtimalla qadınlar şeyxin hərəmsara qadınları idi və Avropa ölkələrə gəzməyə gəlmişdilər. Bu mənzərə məni iki arvadı ilə birlikdə Almanyaya gəzib-dolanmağa gələn təbrizli bir tacirin yadına saldı.

Tanışlarımdan olan bu tacir söhbətlər arası Almanyada yaşayan xaricilərin xüsusilə müsülmanların vəziyyətləri haqqında məlumat almaq istədi. Bu sual haqqında bacardığım qədər məlumat verib:

-“bəli burada dil və din azadlığı var və müxtəlif ölkələrdən gələn insanlar öz dil və fərhənglərini yaşadmaqda dövlət tərəfindən rəsmi şəkildə himayət olurlar. Yazıqlar olsun bizim öz vətənimiz cənub Azərbaycanda Tehran dövləti bizim dil və fərhəngimizi əzir və uşaqlarımıza ana dildə təhsil sistemini qadağan edir”dedim. Bu cümləni eşidirkən, tacir bəy üzün mənə tutub:

-“bilirsiniz! Gəlin bu cür məsələlər ilə Təbrizi qarışdırmayın! Yoxsa məcbur olarıq sərmayəmizi götürüb Tehrana və ya ayrı bir yerə gedək. Bir də bunu bilin dünya pul üstündə qurulubdur! Dil, fərhəng və belə zadlar mühüm dəyil. Pulun olsa bu dünyada istədiyin hər cürə ləzzəti apararsan. Pulun olmasa belə zadlarla bir bağ sovzu ala bilməsən!”.

Həqiqəti desəm, mən hacının bu sözündən çaş-baş qalıb və bilmədim bu sözə nə cavab verəm.

O gün, dostların birisi ilə oturub milli məsələ haqqında dərdləşirdik. Mənə bir daha müştərək xatirəmizdən danışdı:

-Berlin şəhrində azərbaycandan olan bir həkim var idi. Bu ağa hər musiqi mərasimmində hüzuru olub, və özünü çox milli insan kimi qələmə verirdi. Ermənilərin Qarabağ müharibəsində Xocalı şəhrini yerlə yeksan etdiyi və soy qırımı yaratdığı zaman, bir neçə həmyerlilərin yardımı ilə “Azərbaycan komitəsi” yaratdıq. Komitənin vəzifəsi şəhərdə etiraz nümayişi tərtib vermək, Alman dilində vərəqələr paylamaq və Azərbaycana maddi-mənəvi yardımı yetirmək oldu. Komitə yaranan zaman bu doxtur bəy də var idi. Mən komitə üzvlərindən birisi ilə Berlin şəhrində yaşayan varlı Azərbaycanlılara müraciət etmək və onlardan maddı yardım istəmək vəzifəsinə məmur oldum. Bir neçə xalça tacirləri və həkimlərin mətəbbinə baş vurdum. Tacirlər yardım etmədi və doxturlardan ancaq bir nəfəri cüzi miqdarda dava-darman verməyə hazır oldu. Nəhayət adı çəkilən və özünü çox milli bir insan göstərən bu doxturun mətəbbinə gedib və ondan yardım üçün sual etdik. Bu doxtur durmadan mənə öz borclarının çoxluğundan və iqtisadi vəziyyətinin nə qədər çətin olduğundan tərifləməyə başladı. Çox yalvar-yaxar eşidəndən sonra otaqdan çıxıb, evə getmək istəyən zaman cibimizdən 20 Marka pul çıxarıb, mətəbbində işləyən Alman xanıma verib, o xanımdan xahiş etdim, bu pulu doxtur bəyə versin və desin ki bu 20 markı ona yardım üçün verdik. Komitə haqqında başqa bir xatirəni demək istəyirəm:

Berlin şəhrində şiə müsülmanların bir məscidi var. Xocalı qətl-amı zamanı idırlı soydaşlardan birisi bu məscidə gedib, orada “Azərbaycanla həmrəylik komitəsinin” yaranmasını bildirib, xahiş edir ki, Qarabağ qaçqınlarına maddi yardım etmək üçün pul yığılsın və komitənin nəzarəti altında Azərbaycana göndərilsin. Bir həftədən sonra bir daha bu məscidə gedib və yardımın yığıldığı haqda məlumat əldə etmək istəyir. Məscidin mollası üzün bu soydaşa tutub deyir:

“bəli, biz yardım üçün pul toplamışıq! Toplanan pulu iranda ayətullahlarımıza göndərəcəyik. Onlar səlah bilirsələr yardımı Qarabağ qaçqınlarına göndərəcəklər...!"....

Əminəm ki, bu yazını oxuyan soydaşların başına buna oxşar hadisələr çox gəlibdir. Bu üçün bu sualı özümüzdən etməliyik: cənub Azərbaycan millətinin sosyal-psixoloji vəziyyədi nədən belədir?

Siz mənə nə qədər yaman-yovuz deyirsiniz deyin! Nə qədər pisləyirsiniz pisləyin, 21-ci əsrdə dünya üzərində belə bir millət tapılmaz ki, nüfusu 25-30 milyon insan olsun və ana dilində təhsil sistemi və kultur azadlığı olmasın. Bu faciəni heç bir bahana ilə bəraətləndirmək olmaz.

Deyilir ki: hökumət fars şovenizmin əlindədir! Demokrasi, dil və kultur azadlığı istəyənlərin yeri zindandır. Məncə bu isə həqiqətin ancaq bir parçasıdır!

Çünkü: bizim millət köləliyə, xurafata adət etmiş, milli şüur və milli qürurdan uzaq olan camaatdır. Əgər bu camaat azadlıq, hüquq və demokrasının nə olduğunu bilsəydi, bu qədər laqeyd yanaşmaz idi. Uşaqlarını mədrəsələrə göndərməzdi, hər məhəllədə xüsusi dil klasları açıb ana dilini uşaqlarına öyrədərdi! Bazarları bağlardı, etirazlar edərdi, karxanalarda işdən əl çəkərdi, şəhərlərdə şüarlar yazıb, milyonlar imza toplayıb hökumət və dövlət başçılarına göndərərdi! Fars dilində olan istemar mərkəzlərini gecə ilə viran edib, dəli qanlı cavanları manqurtların və fars şovenizm rejiminin tərəfdarlarının canına salardı. Tikan olub hər yerdə milli-mənəvi düşmənlərimizin gözünə batardı. Yüz minlərcə imza toplayıb, həbsdə olan milli-siyasi məhbusların azadlığını istərdi. Məhbusların azad olan günündə minlərlə insan zindanların qabağına toplanıb, onları alqışlayardı. Məhbusların ailələrinə maddi və mənəvi yardım edərdi.... 

Mən bu iddiadayam ki, Azərbaycan əhalısının çoxluğu həddən artıq pulpərəst və ancaq öz iqtisadi mənfəətini düşünən bir kütlədir. Məntəqədə, şəhərdə, yaşadığı məhəllədə hər nə baş verirsə, versin! Ancaq onun mənfəəti xətərə düşməsin. Təbrizdə deyilərkən: “əmir bazarı yansın, mənə bir dəsmal qalsın”. Bu şəxsi mənfəətpərəstlik, sosyal həyata laqeydlik və bu məsuliyyətsizlik ancaq kultur baxımdan geri qalmış bir kütlədən baş verə bilir. Urmu dəryaçası milyonlar Azərbaycanlının gözü qarşısında faşist fars-molla rejimi tərəfindən qurudulur. Millət ilan qabağında donub qalmış dovşan kimi oturub bu faciəyə kütləvi şəkildə reaksiya göstərmir. Bunlar bilmir ki, bir neçə müddətdən sonra ekoloji fəlakət bunların bağ-baxçalarını, əkin yerlərini yox edib, hətta ev içinə və vücudları içinə girib, onları məriz edəcək. Bu əvam millət hər bir əmmamə başında olan şarlatan mollanın sözünə inanıb və inşallah-maşallah deməklə hər işini allahın təvəkkülünə buraxır.

Oxudum ki, Təbrizin qızıl bazarı verginin bir balaca artması üçün etiraz edib, bir neçə gün dükanları bağlamışımış. Nə üçün bu bazar bir iki gün olaraq urmu gölünün qurudulmasına etiraz üçün bağlamır? Nə üçün Azərbaycan bazarları ana dilin azadlığı üçün bir neçə gün bağlamır? Bu qədər də laqeydlik olar? 

Azərbaycan aydınlarına gəldikdə, hər bir diplom mədrəki əlində olan birisi aydın sayılır. Bir insan ki millətinin tarix, dili, ədəbiyyat və  onun taleyi haqqında boynunda məsuliyyət daşımır necə aydın sayılır? Bir insan ki cəmiyyətdə mövcud olan sosyal-iqtisadi problemləri görüb və susur, bir insan ki haqsızlığa, diktatorluğa, xurafata və cəhalət xəstəliklərinə susur və yaxud bu siyasətin icra olması yolunda müxtəlif yollarla xidmət edir necə aydın sayılır? Bir insan ki apartaid dövlətin bir orqanında məqam-mənsəb ələ keçirmək və dövlət budcəsindən yaxşı pay aparmaq məqsədilə Azərbaycan türk millətinin milli-mənəvi varlığına qılınc çəkir, necə aydın hesab olur?!

Siz nə qədər yalvarırsınız yalvarın! Nə qədər ağlayırsınız ağlayın! Nə qədər allahıza, Məhəmmədizə, Əlizə, imam Rizanıza, Xameneyizə, fars aydınlarına yalvarırsız yalvarın! O vaxta ki qollarınızı çırmalayıb qurtuluş meydanına girməmisiniz, o vaxta ki azadlıq, milli varlıq, milli şərəfiniz yolunda ölüb-öldürməyə hazır olmamısınız, o vaxta ki varlılarızı zor gücü ilə olursa da milli mübarizədən himayət etməyə məcbur etməmisiniz, o vaxta ki boş-boş danışıqlardan əl çəkməmisiniz, o vaxta ki gizli xalq fədai dəstələri yaradmamısınız, şəhərlərdə rejimə və fars şovenizmə vəfadar olan xainlərin canına qorxu salmamısınız, o vaxta ki samballı siyasi təşkilat yaradmamısınız, o vaxta ki beynəlmiləli siyasi səhnədə güclü siyasi-diploması fəaliyyətlərə əl vurmamısız, nə allahdan, nə nalələrizdən və nə də başqa müqəddəsatlarınızdan sizə kömək gələcək. Siz, mən və biz bilməliyik ki, şovenist iran-fars rejimi sizin, mənim və bizim milli kimliyimizi, dilimizi, kultur və iqtisadiyyatımızı yox etməyə qərar verib və öz şeytanı hədəfinə çatmadan əvvəl yaxamızdan əl çəkməyəcək. Biz bilməliyik ki, bu rejim bizə azadlıq, milli şərəf və insan haqları verməyəcək. Bu ölüm-dirim savaşında ya azadlıq, ədalət və milli hökumətimiz yolunda mübarizə etməliyik və ya yox olub ölməliyik! Üçüncü yol yoxdur!!! Biz bilməliyik ki, Arzuları yüksək, cəsarəti yorğun olan insanlar heç bir zaman ideallarına çatmaz!   

 ----------------------

 

 

“Almanca-Azərbaycanca sözlük”

-2004-cü ildə 10 ildən artıq zəhmət çəkib yazdığım “Almanca-Azərbaycanca sözlük” kitabı, Literatur Verlagda/Literatur nəşriyyatında çap olub, işıq üzü gördü. Sözlük haqqında qısaca qeyd etməliyəm ki, Latın əlifbasında yazılmış və 850 səhifədə olan bu kitab, təxminən 40000 (qırxmin) incəsənət, ədəbiyyat, iqtisadiyyat, hüquq və sayirə Terminləri özündə əhatə etmişdir. Məlum olduğu kimi, Türk dili əsas olaraq, iki qrupa bölünür. Doğu/güney Türkcəsi və Batı/quzey  Türkcəsi. Doğu türkcəsi qrupuna, Çağatay, Yakut, Qazzaq, uyğur, Cuvaş... dilləri daxildir. Azərbaycan, Kərkuk, Türkiyyə, Türkəmənistan, Qaşqayı, Xələc və Xorasan Türkcəsi batı türkcəsi qrupunda yer alırlar. Sözlükdə Quzey Azərbaycanda standard olmuş rəsmi sözlər verilib. Güney Azərbaycanda işlənilən və Quzeydə olmayan sözlər isə dırnaq arasında qeyd olub. Almanca-Azərbaycan sözlüyün tərtib olunmasında, özəlliklə Quzey Azərbaycanda nəşr olmuş lüğət kitablarından istifadə etmişəm. Kitabın müqəddiməsində İranda 30 milyondan artıq olan Azərbaycan millətinin dil azadlığının olmaması qeyd olub. Bundan əlavə kitabın Azərbaycan bölümünün düzəlişi üçün mənə kömək edən əzizlərdən xüsusilə Quzey Azərbaycandan hörmətli Profesor Ali-Akbər Qubadov, Nəciba İsa qızı Mammadova xanım, Tinay xanım Meşdiyeva, Maisə xanım Məmədova və Gülşən xanım Bəşirovadan təşəkkür etmişəm. Bu Kitabın nəşrini keçmiş kitablarım kimi şəxsi büdcəm ilə maliyyələşdirmişəm.  

-------------------

“Qara hamamböcəklər”

2006-ci ilin May ayının 12-də iran islam cümhurusunun rəsmi mətbuat orqanı olan “İran” qəzətində iranda yaşayan 30 milyondan artıq Azərbaycan türkləri “qara böcəklər” adlandırılıb, onların məhv edilməsi tələb edilir. Azərbaycan Türklərin ziyanverici həşərat kimi təsvir edilməsi, Güney Azərbaycanın müxtəlif şəhərlərində kütləvi etirazlara səbəb olur. Yüz minlərlə Azərbaycanlı fars rasizminə və orta əsrli İran islam cümhurusunun rejiminə etirazlar tərtib verir. İran rejimi polis və hərbi qüvvələrin köməyindən istifadə edərək, yüzlərlə insanı həbs edib, çox sayda insanı yaralayıb və təkcə Təbriz şəhrində 12 iştirakçını qətlə yetirir. Berlin şəhərində yaşayan Cənubi azərbaycanlılar fars irqçiliyinə və diktator molla rejiminə etirazlarını bildirmək üçün 27.05.2006-cı il tarixində İran İslam Respublikasının Almaniyadakı səfirliyi qarşısında etiraz nümayişi təşkil etdilər. Almaniyanın başqa şəhərlərindən də bu nümayişə qatılanlar oldu. Onların arasında ağalar Saleh Kamranı, Mahmud Bilgin, doktor Qani və doktor Süleymani də var idi. Mən isə bu toplantının sözçüsü kimi, Alman dilində olan etiraz yazını oxuyub, iran səfirliyin post qutusuna salıram. Nümayişdə tələblər bunlar olur:

-xalqımızın muxtar özünün taleyinin təyin etmə hüququnun tanınması

- həbs edilmiş nümayiş iştirakçılarının dərhal azadlığa buraxılması

- beynəlxalq insan hüquqları cəmiyyətlərinin Güney Azərbaycana buraxılması və orada fəaliyyətə başlaması

-Azərbaycan dilinin 30 milyon Azərbaycanlı üçün İranın rəsmi dili kimi qəbul edilməsi və ana dilində təhsil qadağasının götürülməsi.

-----------------

“İranda yaşayan Etniklər və Millətlər” konferansı”

-2006-cı ilin Avqust ayının 5-ində (5.08.2006) Berlin şəhrinin Parlamentində Azərbaycan-Alman Akademiklər cəmiyyətin təşəbbüsü ilə “İranda yaşayan Etniklər və Millətlər” konferansı tərtib olur. Konfransa Azərbaycan, Ərəb, Fars, Kürd, Beluç və Türkəmən millətlərin tanınmış şəxsiyyətləri, siyasi təşkilat və partıya nüməyəndələri dəvət olur. Konferansın hədəfi iranda ikiqatlı zülm altında yaşayan xalqların təşkilatları tərəfindən öz xalqlarının vəziyyətini təsvir etmək və bu vəziyyətdən çıxış yolu haqqında fikir müzakirəsi aparmaq olur. Konfrans iştirakçıları çıxışlarını Alman, ingilis və yaxud istədikləri dillərdə apara bilir.

Konferansa müxtəlif ölkələrin nümayəndələri və həmçinin insan hüquqları müdafiə edən təşkilatlar da dəvət olur. Avropa və Amerika ölkələrindən gələn nümayəndələrin sayı aşağı-yuxarı 60 nəfər olur. Azərbaycan-Alman Akademiklər cəmiyyəti konfrans iştirakçıların gəliş-gediş, Hotel və yeyib-içmək xərclərini təmin etmək üçün bir neçə ölkələrin nümayəndiliyinə kətbi şəkildə nüraciət edir. Lakin heç bir yerdən maddi yardım olmadığı üçün iştirakçılar öz xərclərini özləri ödəməli olur. Konfransın 600-700€ hüdudunda olan başqa xərcləri mən və cüzi miqdarda soydaşımız Mühəndis Mansur Rəşidi tərəfindən ödənilir. Qeyd etməliyəm ki, Qonaqları qəbul etmək üçün soydaşlardan bir neçəsi öz xərclərilə şirniyyat və... hazırlayıb konfransa gətirir.

Konfransın başlanğıcında Azərbaycan türkcəsində və sonrası isə Alman dilində iştirakçılara xoşgəldiniz deyib, konfrans açılışını elan edirəm. Alman dilində olan çıxışımdan sonra başqa millətləri nümayəndə edən iştirakçılar əlifba sırası ilə çıxışlara başlayır. Burada Azərbaycan Türkcəsində konfrans məruzəmdən bir hissəsini vermək istəyirəm:

“Hörmətli Xanımlar və cənablar:

Berlin şəhrindəki Azərbaycan-Alman Akademiklər Birliyi adından Sizi İranda “ Millətlər və milli Etniklər” mövzusunda keçirilən Konfransa salamlayıram. Mən sevinirəm ki, İranda yaşayan millətlərin xaricdə yaşayan siyası təşkilatlarının nümayəndələri bu konfransa yığışmışlar. Hamiya məlumdur ki, İranda elementar insan hüquqları pozulur. İranda fikir və toplaşmaq azadlığı yoxdur. Tənqidi fikri olan jurnalistlər, həmkarlar ittifaqlarının nümayəndələri və insan hüquqlarının müdafiəçiləri izlənir, həbs olunur və işgəncələrə məruz qalırlar. Qadınlar qanun tərəfindən və cəmiyyətdə kütləvi surətdə diskriminasyona (ayrı-seçgiliyə) məruz qalırlar. İranı dəyərləndirərkən, əhalının ancaq siyasi əzilməsini ölkənin gələcəyinin proqnozu üçün yeqanə amil kimi qələmə vermək böyük bir səhv olardı. İranın gələcək inkişafında daha mühüm rol oynaya biləcək başqa bir amil mövcuddur. Bu İranda milli etniklər amilidir.

Jurnalistlər, siyasətçilər və bu günkü mövzu ilə maraqlanan digər şəxslərlə müzakirələr zamanı, belə neticəyə gəldim ki, İranın etnik tərkibi haqqında bir çoxlarının məlumatı yoxdur. İran və İranlılar haqqında danışarkən çoxları etnik cəhətdən homogen olan Fars milləti haqqında düşünür. Gərçəklik isə bundan tam fərqilidir.

İran əhalısı bir çox millətlərin külliyyatından ibarətdir. Azərbaycanlılar, Bəluçlar, Ərəblər, Kürdlər, Türkəmənlər, Xorasan Türkləri, Qaşqai Türkləri, Lorlar və başqa kiçik etniklər. Deməli İran çoxmillətli və çox etnikli ölkədir....

İrandaki millətlərin vəziyyəti nə yerdədir? Bu sualın vahid cavabı yoxdur. Ancaq demək lazımdır ki, qeyri-Fars millətlər ümumi siyasi təzyiqə məruz qalmaqla yanaşı, onların dil və mədəniyyəti də əzilir. İranda millətlərin əzilməsi Riza şahın hakimiyyəti dövründə 1925-ci ildə Pəhləvi sülaləsi tərəfindən araya gətirilən fars milliyyətçiliyi ilə sıx əlaqədardır. Bu milliyyətçiliyin Hitler dövründəki Alman milliyyətçiliyi ilə bir çox oxşarlıqları vardır. Başqa irqlərdən üstün olan “Ari” hakim irq ideolojisi fars milliyyətçiliyinin əsasını təşkil etmişdir və hal-hazırda da etməkdədir. Riza şah vo onun oğlunun hakimiyyəti illərində Azərbaycan Türkcəsi rəsmi dil kimi qadağan edildi. 1945-ci ildə Azərbaycan milli hökümətin süqutundan sonra, ilk dəfə olaraq Azərbaycan türkcəsində olan kitablar kütləvi surətdə yandırıldı. Geniş Assimilasyon proqramları tərtib və tətbiq olundu. Azərbaycanlıların eləcə də başqa millətlərin mədəni-etnik əzilməsi “bir Millət, bir dil, bir irq” şüarı altında indi də davam etməkdədir. Mərkəzi hökumətin asimilasyon siyasəti 4 metodla əsaslanmışdır:

• Ana dilində oxul sisteminin qadağan edilməsi, eləcə də ana dilli kütləvi informasyon vasitələrinə yol verilməməsi. Buna əlavə edilməlidir ki, iranda Azərbaycan-türk sözlərinin istifadə olduğu 1-2 saatlıq televizion proqramı mövcuddur. Lakin burada Azərbaycan türkcəsi qəsdən qramatik cəhətdən təhrif olunur və fars sözləri ilə qarışıq işlədilir. Bu isə dilin məqsədyönlü xarablandırılmasıdır.
• Azərbaycan əyalətində iqtisadi inkişafa laqeyd yanaşma.
• Azərbaycanlıların eləcə də başqa millətlərin irqi təhqir olunması və Azərbaycanlıları milli kimliyindən uzaqlaşdırmaq üçün müxtəlif psixoloji metodların tətbiqi.
• Azərbaycanın tarixi yer, şəhər, kənd və ada adlarının fars dilinə çevrilməsi. Azərbaycanlıların öz kimliklərindən uzaqlaşdırma metodu İranın Azərbaycan əhalisinə artıq çox güclü təsir göstərmişdir. Bunun nəticəsi olaraq bir çox ictimai idarələrdə və siyasətdə çalışan bir çox Azərbaycan Türkləri öz mənşə və dillərini tamamilə inkar edirlər.

 

Hörmətli xanımlar və cənablar:

İranda ana dilində oxulu olmayan 30 Milyon azərbaycanlı yaşayır. İranda yaşayan Azərbaycanlıların 95% -i öz ana dillərində savadsızdılar. Ana dilində film, televiziyon və teatr kimi təbii olan şeylər iran Azərbaycanlıları üçün təsəvvür edilməzdir. Azərbaycan valideyinləri öz uşaqlarına Türk adları verə bilməzlər.....

Rəsmi statistikə görə Tehran əhalisinin yarısından çoxu azərbaycanlılardır. Bunlar şəhərlərinin iqtisadi baxımsızlığa məruz qalması nəticəsində Tehran və başqa fars şəhərlərinə getməyə məcbur olmuş azərbaycanlı köçkünlərdir. Bu milyonlar insan üçün öz ana dillərində radio və televizion proqramları mövcud deyildir...

Xanımlar və cənablar!:         

 Bu gün İranda yaşayan xalqların müxtəlif siyasi təşkilatlarının nümayəndələri öz xalqlarının vəziyyətini təsvir etmək və olan vəziyyətdən çıxış yolu haqqında müzakirə etmək üçün burada yığışmışlar. Hamımıza səmərəli müzakirələr arzulayıram....

Beləliklə Cəmiyyətimiz və bütün iştirakçılar adından konfransın burada keçirilməsinə imkan yaratmış Berlin nümayəndələr parlamentinə təşəkkür edirəm. Eləcə də iranda milli-siyasi təzyiqə və irqçiliyə qarşı demokratik mübarizəmizi dəstəkləyən insan hüquqları təşkilatlarına, müxtəlif siyasi partiyaların nümayəndələrinə və bütün demokratlara öz təşəkkürümü bildirirəm.

Diqqətinizə görə çox sağ olun!

Berlin. 5.Avqust 2006

əhməd ümid yazdani

----------------

 

Dörd yığıncaq, dörd xatirə

• Sürgündə güney Azərbaycan Qələm Əncüməni

2011-ci ilin Septambr ayının birinci və ikinci günündə İsveçin paytaxtı Stokholm şəhərində güney Azərbaycandan olan və sürgündə yaşayan bir qrupa yazarlar, şairlər, jurnalistlər və siyasi-külturel fəallar tərəfindən “Sürgündə güney Azərbaycan Qələm Əncüməni” yaranır. Mən də bu yığıncada olub, bu təşkilatın qurucularından birisi oluram. Lakin bir müddətdən sonra, yəni 22.02.2013- cü il tarixində bir Email -ilə bu təşkilatı tərk edib, oranın üzvlüyündən çıxıram.

Səbəb nə olur? :

18.01.2013-cü ildə Berlin şəhrində yerləşən Azərbaycan səfirliyində “qanlı Yanvar faciəsinin ildönümü” münasibətilə bir tədbir təşkil olur. Bu tədbirdə aşağı-yuxarı 150 nəfər iştirak edir. Bunlar dünyanın müxtəlif ölkələrindən olan jurnalistlər, siyasətlə məşğul olanlar və media nümayəndələridir. Güney Azərbaycandan isə məndən əlavə iki nəfər də var. Tədbirin başlanğıcında Azərbaycan səfiri və onun ardınca bir neçə nəfər Alman dilində çıxış edir. Çıxışlardan sonra19 Yanvar faciəsi haqqında çəkilmiş bir film nüməyişə qoyulub, iştirakçılara ətraflı məlumat verilir. Tədbirin sonunda, səfirlik binasını tərk edib oradan çıxarkən, cənubdan olan iki şəxs (bunlardan birisi əncüməne qələm təsis olandan sonra bu təşkilata üzv olub) qabağımızda hərəkət edən iki hörmətli qadınların birisi haqqında durmadan seksisti və əxlaqdan uzaq olan pis kommentarlar verməyə başlayırlar. (bu xanım Gürcüstandandır və Berlin şəhrində fəaliyyət edən Alman-Azərbaycan dərnəyin üzvüdür!) Mən isə bu davranışdan, heyrət edib, sabahısı gün bu iki şəxsdən birisinin e-mail unvanına bu e-maili yazıb öz etiraz və tənqidimi bildirirəm: (burada e-milin ixtisari və adların ancaq əvvəl hərfləri verilir):

 

 (“ Tarix :19.01. 2013

 Hörmətli H. Bəy!

Qəbul edin, dünən gecə sizin və ağaye Məhəmməd Əli. H. Gürcülü xanım haqqında birlikdə dediyiniz və ləzzət aldığınız seksisti sözlər ədəbdən və əxlaq nomlarından uzaqdır.

Hörmətli bəy!, mən əxlaq müəllimi deyiləm və sizə nəsihət vermək fikrində də deyiləm. Lakin dünən gecə biz Azərbaycan səfirliyində 20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsi üçün toplaşmışdıq. Fikrinizcə bu mərasimdə iştirak edən bir xanımın dalısı "(gö...)" haqqında seksisti sözlər deyib, əylənmək düzdürmü?....

Ümid edirəm mənim bu tənqidim sizi incitməyə. Sağ olun!.

Hörmətlə

1. Yazdani”

 

(Bu həmvətən həmin gün mənə zəng edib, etdiyi səhv üçün çox üzr istədi).

İkinci şəxsin yəni Qələm əncümənin üzvü olan şəxsin e-mail unvani məndə olmadığı üçün telefon nömrəsini birinci şəxsdən alıb, zəng edib və hörmətlə öz tənqidimi ona bildirirəm. Bu şəxs cavabımda belə deyir:

“Sənə nə? yaxşı eləmişəm bu sözləri demişəm. Sənin məgər əmr bə Məruf-Nəhy əz münkər təşkilatın var? demişəm və istədiyim vaxt da deyəcəyəm!” (Qeyd etməliyəm ki, bu  şəxsin karektərilə qabaqcadan bir balaca tanışlığım var idi. Belə ki, bu hadisədən bir neçə müddət əvvəl Berlin şəhrində fəaliyyət edən “Koordinasyon mərkəzində” həmin şəxs mənim arxa səndəlimdə oturub, başqa bir şəxs ilə Azərbycandan olan bir şairə xanım haqqında  qeyri-əxlaqi və primitiv sözlər deyirdi. Mən isə bu şəxsə etiraz edib, yerimdən qalxıb, başqa bir səndəldə oturmağa məcbur oldum).

Belə gördükdə telefon dəstəyini yerə qoyub, sabahısı gün bir e-mail ilə bu məsələni əncümənin məsulu/məsulları ilə bir araya qoyub, o cümlədən tələb etdim ki, qələm əncümənin məsulları bu hadisəni nəzərdə alaraq, ən azı ümumi bir açıqlama ilə öz üzvlərindən anti-demokratik, rasisti, seksisti və antisemitizm düşüncələrdən uzaq olmalarını istəsin və bu meyarları əncüməndə üzv olmaq şərtləri kimi bildirsin...

Burada qələm əncüməninə yazdığım bir e-mail və onlardan etdiyim bir sual:

....

08.02.2013

əncümənin hörmətli dəbirlər üzvləri

Salamdan sonra, bilmək istərdim, sürgündə Güney Azərbaycan (İran) qələm əncümənin üzvü olmaq üçün müəyyən əxlaqi-mədəni meyarlara sahib olmaq və onları ictimai həyatda riayət etmək şərt sayılır ya yox? Belə bir prinsipin olub-olması haqqında mənə məlumat versiniz minnətdar olaram.

 Hörmətlə

A.Yazdani, Berlin.”

 

Və nəhayət bir neçə e-mail yazıb-e-mail alandan sonra bu nəticəyə çatdım ki, mən ilə qələm əncüməninin məsulu/məsulları arasında bu barədə zidiyyətli düşüncələr var. (Əncümən məsulları bu hadisəni şəxsi məsələ bilib və hər cürə reaksiyadan imtina etdilər). Bu üçün bu təşkilatı tərk edib, üzvlüyündən çıxdım.

İki söz:

 -Azərbaycan milli-azadlıq hərəkatında qadınların iştirakı həddən artıq zəifdir. Bu ciddi boşluğun nədəni hər şeydən əvvəl bizim ölkələrdə  qadınlar haqqında mövcud olan patriyarkal-məzhəbi kulturdur. Bu məsələni nəzərdə alaraq milli-siyasi fəallarımız çalışmalıdır, qadınlar haqqında belə kulturdan uzaq durub, qadınları bərabər hüquqlu  silahdaşlarımız kimi, milli mübarizəmizə cəlb etsinlər. Aydındır ki, qadınların milli azadlıq mübarizəmizdə iştirakları, millətimizin modern və mütərəqqi dünyaya ayaq qoyması deməkdir.

- hər bir dil azadlığı tələb edən güney Azərbaycanlı, Sabirin, möcüzün şerlərindən bir neçə bənd əzbər bilən, dilimizə-kulturumuza az-çox maraq göstərən, bir neçə şairin şəcərənaməsini oxuyub-bilən şəxs gərəkməz hətmən milli fəal sayılıb, milli təşkilatlarda yer alsın. Çünkü: Milli fəal olmaq üçün insan gərək həm azadlıq, demokrası və sekularizm prinsipləri qəbul etsin! həm də cəmiyyətdə qadınlar haqqında mövcud olan mürtəcə ənənəvi-məzhəbi-seksisti kulturdan uzaq dursun! Milli fəal gərək qadınların bərabər hüquqlara sahib olmaları uğrunda mübarizə etsin. Təbiidir ki, belə bir şəxsin şəxsiyyəti İrqçılıq, antisemitizm, cəhalət və xurafat kulturundan uzaq olmalıdır! Bu kontekstdə Əxlaqi-mədəni dəyərlərə sahib olmaq və onları ictimai həyatda riayət etmək mühüm şərtlər olmalıdır.

----------------

Nə üçün bizim haqqımızdan danışmırsız?

2011-ci ilin Noyabr ayının 11 və12-sində Berlin şəhrində “Transparency for Iran” cəmiyyəti tərəfindən “İranın siyasi və ictimai vəziyyəti” barədə iki günlük  konfrans tərtib olur. Bu konfransda müxtəlif ölkələrdən qonaqlar və həmçinin iranın sürgündə yaşayan tanınmış oposision şəxsiyyətlərindən o cümlədən xanım Mehrəngiz kar, ağalar Əşkəvəri, Feridun Xavənd, Abdul kərin Lahici, Profesor Əli Ənsari, Peyman əxəvan, Qulam Xiyabani, Omid Nuripur, Mana Nistani, Mehran Bərati, Alman parlamentin insan hüququları şöbəsinin məsulu Thomas König  iştirak edirlər. Konfransın açılışında cəmiyyətin birinci məsulu Güney Azərbaycandan olan Əli Səmədi qonaqlara xoşgəmisiz deyib, ardınca çıxışlar başlayır. Çıxış edən Xanımlar və cənablar hamısı iranda hakimiyyət başında olan diktator molla rejimdən deyib, orada mövcud olan sosyal-iqtisadi və siyasi problemlərdən danışırlar. Bunlar elə çıxış edirlər ki, sanki iranda ancaq Fars milləti yaşayır və ancaq onların huquqları pozulur. Vaxt suallara gəlib çatan zaman, əlimi qovzayıb vaxt istəyirəm. Əlim 7-8 dəqiqədən artıq yuxarıda qalandan sonra, nəhayət yeni moderatorluq vəzifəsin boynuna alan Almanya televiziya müxbiri xanım İzabel Şayan mənə 1 dəqiqə suallarım üçün vaxt verir. Mən isə Alman dilində öz təəccübümü çıxış edənlərin söhbətlərinə bildirib, deyirəm ki: “Mən Azərbaycanlıyam! Güney Azərbaycandan! təəccüb edirəm! İranın 70% dan çox əhalısı qeyri-fars millətlər və milliyyətlərdəndir. Bunların dil və kulturları dəhşətli şəkildə əzilir. Bunlar asimilasyon siyasətinin qurbanlarıdır. İran-Molla rejimi bunlar haqqında kulturel qenosid siyasəti irəli sürür. Bu siyasətə etiraz edənlərin yeri həbsxanalar və payları isə fiziki və psixoloji işgəncədir. Sizlərin çıxışlarınızda bir kəlmə olursada bu acı və dəhşətli həqiqət barədə eşitmədim!. Mən Thomas König cənablarından istəyirəm, bu məhbusların vəziyyətləri haqqında iran rejimin məsulları ilə təmassa keçib, onların azadlığını istəsin. Bundan əlavə iran rejimi bizim Urmu gölümüzü qurudmaq istə... Elə bu kəlməni deyib bitirmədən əvvəl, xanim İzabel Şayan  mikrofonun səsini boğub, 1 dəqiqənin sona çatmasını bildirir.

30 dəqiqə hüduduna olan İstirahət zamanı 70-80 nəfər konfrans iştirakçıları mən ilə cüzam xəstəsi olan birisi kimi davranıb, yanımdan fərar edirlər. Konfransın ikinci günü proqram başlamadan əvvəl bir masa başında hüquqşunas Abdulkərim Lahici və bir neçə başqaları ilə iranda milli məsələ haqqında ətraflı danışıb, tartışırıq. Həmin günün istirahət vaxtında bir Amerikanlı xanım mənə yaxınlaşıb, visit kartını verib, özünü təqdim edəndən sonra, məndən cənub Azərbaycan haqqında ətraflı məlumat almaq üçün Azərbaycan təşkilatlarından olan birisinin ünvanını xahiş edir. Mən isə belə bir təşkilatı tanımadığım üçün təəssüfümü bildirb, iran adlanan ölkədə millətimizin acınacaqlı sosyal-iqtisadi vəziyyəti barədə Alman dilində yazdığım kitabı ona verib, oxumağını xahiş edirəm.  

  -----------------

 

 

 

Almanya hökumətin insan hüquqları komsiyonunun məsulu ilə görüş

2013-cü ilin juni ayının 27-ində Almanya parlamentinin mərkəzi binasında Güney Azərbaycan insan hüquqları aktivistlərindən olan xanım Doxtur Simin Səbri, Səccad (Duman) Radmehr, vəkil Pərviz ümid Yəzdani və mən Almanya hökumətin insan hüquqları komsiyonunun rəisi cənab Köniq və onun 10 nəfərlik heyətilə görüş keçiririk. Görüşdə Güney Azərbaycan məhbusların vəziyyəti və həmçinin həbsdə olan “Yeni Qamo” təşkilatın rəhbərlik kadrının haqqında Alman heyətinə ətraflı şəkildə məlumat veririk. Söhbətlər Alman və ingilis dilində gedir. Cənab Tom Königs İranda milli “azlıqların” vəziyyəti, irana qarşı qoyulan təhrimlər və həmçinin Avrupanın siyasi qaçqınlar siyasəti barədə bir neçə sual verib, bizim fikrimizi öyrənmək istəyir.

Söhbətlərin başlanğıcında mən iran adlanan ölkənin etnik tərkibi haqqında ətraflı məlumat verirəm. Qeyd edirəm ki, qeyri-fars millət və milliyyətlər Pəhləvi sülasəsi zamanından başlayaraq hali-hazirki dövrə qədər ümumi siyasi təzyiqdən əlavə dil və kultur baxımdan qeyri-insani asimilasyon siyasətinə məruz qalıblar.

Cənab Səccad (Duman) Radmehr İranda Azərbaycan siyasi məhbusların vəziyyəti barədə, “yeni Qamo” təşkilatın məhbusda olan üzvləri haqqında , Said Mətinpurun ağır cismani vəziyyəti və həmçinin Urmu dəryaçasının qurudulma siyasətinə qarşı etiraz edənlərin həbsə alınması haqqında da ətraflı danışır. Səccad bəy söhbətlərinin davamında bir məhbus kimi Təbriz zindanında gördüklərini şərh verib, məhbuslara verilən işgəncələrə və xüsusilə sağlamlıqları ağır şərayitdə olan Şəhram Radmehr və Behbud Qulizadə cənabları haqqında da məlumat verir. Səccad bəy Alman parlamenti və Alman dövləti tərəfindən bu cinayətlərin araşdırılmasını tələb edib və “Yeni Qamo” təşkilatın demokratik və qanuni istəklərini o cümlədən insan hüquqları və öz müqəddəratını təyin etmə hüququnu da qeyd edir.

Təxəssüsü psixiatr olan Doxtur. Simin Səbri xanım Asimilasyon siasətin vurduğu ziyanlar barəsində danışır. Simin xanım söhbətlərində Asimilasyon siyasətin nəticəsində insanların “kimlik böhranına” düçar olduqlarını və  həmçinin insan şəxsiyyətində yaranan müxtəlif ruhi xəstəlikləri şərh verib, Alman heyəti tərəfindən sürgündə fəaliyyətləri olan Azərbaycan təşkilatları barə  də də məlumat verir. Simin xanım həm “yeni Qamo” təşkilatına mənsub olan məhbusların həm də İranda hamı siyasi məhbusların azadlığını tələb edib, İran adlanan ölkədə kulturel soyqırımın icra olduğunu da qeyd edir.

Cənab König Pərviz Yəzdanıdan Azərbaycan cümhurusunda insan haqlarının pozulması haqqında sual edir. Vəkil parviz Yəzdani “insan hüquqların pozulması hər yerdə olursa da məhkumdur” deyib, “iranda həm rasizm və həm diktatorluq var!” deyir. Görüş İki saat davam edib, sonunda heyətdən xudahafizlik zamanı cənab König mənə yaxınlaşıb belə deyir: “biz iki Azərbaycanın birləşməsinə qarşıyıq və ondan himayət etmirik!”. Cənab köniqin Cavabında deyirəm : bilirsiz! millət bu birliyi istəyirsə siz və mən buna qarşı heç bir şey edə bilmərik! Bundan əlavə, əgər birləşmək yaxşı dəyirsə, onda nə üçün sizin şərqi və ğərbi Almanyada yaşayan millətiz birləşdi?!” Mənə baxıb, gülümsəyib, birlikdə foto çəkdirib, xudahafizləşirik.

-----------------------

Sürgündə Güney Azərbaycan müvəqqəti parlamenti

Sürgündə Güney Azərbaycan müvəqqəti parlamentinin quruluşu xaricdə yaşayan əksər siyasi fəalların istəyi və arzusudur. Mən də öz növbəmdə belə bir təşkilatın siyasi meydanda olmasını istəyib və bu üçün də bir neçə mətləblər yazmış ıdım. Mən belə düşünürdüm ki, iranın və məntəqənin həssas bir durumunda “Sürgündə güney Azərbaycan müvəqqəti parlament” öz mocudluğu ilə,  xaricdə yaşayan Azərbaycanlıları müttəhid və mütəşəkkil edə bilər. Bundan əlavə təşkilatın vəsiləsilə daxilin səsi xaricə və xaricin səsi daxilə yetirilər. Siyasi-milli məhbuslarımızın azadlıqları uğrunda olan fəaliyyətlər güclənər. İclaslar və görüşlər tərtib verilib, xarici dövlətlərin və parladmentlərin qulaqlarına Azərbaycan millətinin istək və tələbləri yetirilər. Dağınıq şəkildə fəliyyət edən və vətənimiz Azərbaycan eşqi ürəklərində olan onminnlərlə soydaşlarımız birləşib, müştərək hədəflər uğrunda müttəhid ola bilər. İranın hali-hazirki və gələcək siyasi meydanında söz sahibi olub və mühum rol oynaya bilər....!  

Bəllidir ki, belə bir təşkilatın yaradılması üçün ürəkləri millətimizə yanan, mənəm-mənəm kulturundan uzaq duran və öz şəxsi mənfəəti dalınca gəzməyən insanlar lazım olur. Mən əmin idim ki, xaricdə yaşayan siyasi fəallarımızın sırasında savadlı, məntiq bilən və əql ilə davranan belə insanlar var idi. Bu üçün

deyirdim: bu insanlar gərək bir araya gəlib, öz şəxsi və təşkilatı düşüncələrini saxlamaqla yanaşı, müştərək hədəflər uğrunda “Sürgündə güney Azərbaycan müvəqqəti parlamentin” binövrəsin qoysunlar. Bunlar səmərəli iş və həmkarlıq üçün müvəqqəti parlamentin nizamnaməsində qəyd olan prinsiplərə ələlxüsus səs çoxluğun qərarına hörmət qoyub, fəaliyyətləri irəli aparsınlar.

Bir gün dəyərli soydaşlarımdan birisi, mənə zəng açıb, 15 Mart 2014-cü ildə Danimarkanın paytaxtı Kopenhagen şəhərində bir qrup Güney Azərbaycan fəalları vasitəsi ilə sürgündə Güney Azərbaycan Parlamentinin yaradılması planı şərh verib və mənim də bu iclasa dəvət olduğumu bildirir. İştirakçıların çoxu ilə birlikdə soydaşların az olduğundan və içimizdə heç bir qadın fəalların olmadığından təəccüb edirik. Dəvətedicilər bu əskikliyin səbəbini belə izah etdilər ki, dəvət olan soydaşların çoxu müxtəlif dəlillərə görə iclasa gələ bilməyiblər. Soydaşlarla çox söhbət və məşvərətdən sonra nəhayət 9 nəfərdən ibarət qurucu təşəbbüs qrupu yaranıb, qərar olur ki, “qısa müddət” ərzində parlamentin yaradılması ilə bağlı ümumi çağırış elan edilsin və parlament rəsmi şəkildə fəaliyyətə başlasın. Mən təşkilatı işlərdə təcrübə sahibi olmadığım üçün bu qurucu təşəbbüs qurupun sırasında olmağımı rədd edirəm.

Nələr oldu nələr olmadı, qərara alınan “qısa müddət” uzun və indiyə dək davam edən müddətə çevrilib, məsuliyyət boyunlarına alan 9 nəfər qrupadan heç bir xəbər çıxmadı. Daha doğrusu bu məsələnin nədəni mənim üçün indiyə dək bir müəmma olub və müəmma qalacaq. Bununla belə ümidim budur ki, heç olmazsa bu 9 soydaşlardan birisi bir gün bu tapmacanın tapılmasında mənə yardımçı olub deyə ki, nə üçün biz Azərbaycanlılar belə bir bacarıqsızlığa və faciəli duruma düçar olmuşuq? 

 

Cənubi Azərbaycan Parlamentinin sürgündə fəaliyyəti haqqında müsahibəm
17.04.2014 - 16:16

“Ocaq” televiziyasına Cənubi Azərbaycan Parlamentinin sürgündə fəaliyyəti haqqında müsahibə

Azərbaycan milləti öz milli parlamentini və dövlətini yaratmaq istəyi ilə siyasi millətə çevrilmişdir. Lakin məlum olduğu kimi, öz müqəddəratını təyin etmə haqqı və digər demokratik hüquqlar İran üzərində hakim olan mərkəzi hökumət və totalitar sistem tərəfindən tapdanır. Biz görürük ki, hətta ən ibtidai insan hüququ olan ana dilində təhsil tələbi belə işgəncə və həbs ilə cavablandırılır. Bu səbəbdən ölkə xaricində yaşamağa məcbur olan azərbaycanlıların üzərinə böyük bir vəzifə düşür.

Xaricdə elə bir siyasi orqana ehtiyac var ki, onun daxilində müxtəlif siyasi fikir və baxışlara malik olan sekulyar-demokrat siyasi təbəqəmizi bir araya gətirə bilək, millətimizə aid müxtəlif mövzular haqqında müzakirələr aparaq, qərarlar və qətnamələr qəbul edək. Aydındır ki, dövlət aparatı, yəni icraedici hakimiyyət olmadığından bu qərarlar siyasi tədbirlər xarakteri daşıyacaqdır. Çox güman ki, parlamentin tədbirləri həm milli hərəkatın kütləviləşməsinə kömək edəcək, həm də dövlət aparatında vəzifə sahibi olan azərbaycanlılara müsbət təsir göstərəcəkdir. Digər tərəfdən parlament öz müasir və sistemli fəaliyyəti ilə xarici ölkələrin diqqətini Azərbaycan milli məsələsinə cəlb edəcək və bunun beynəlxalq aktual məsələyə çevrilmə ehtimalını artıracaqdır.

Kopenhagen iclası ilə bağlı olaraq, ilk növbədə bu tarixi görüşün təşkilatçılarına və iştirakçılarına təşəkkür edirəm.

Kopenhagen görüşü təşkil olunmazdan əvvəl hörmətli həmvətənlərimizdən biri mənə zəng edərək belə bir görüş keçirmək niyyətini bildirdi. Mən də çox sevindim və qərara gəldik ki, bu görüş Berlin şəhərində keçirilsin. Bu məqsədlə bir neçə otelə baş çəkərək xərclər və digər şərtlərlə bağlı məlumat toplamağa başladım. Bir neçə gün sonra həmin həmvətənimiz yenidən zəng edərək görüşün Kopenhagen şəhərində keçirilməsi fikrini irəli sürdü. Mən bu fikirdə problem görmədim və söhbət zamanı 26 siyasi-milli fəalın bu iclasa dəvət olunduğunu öyrəndim.

Təəssüf ki, dəvət olunan bəzi dostlar iştirak edə bilməmiş, bəzi siyasi şəxsiyyətlər isə ümumiyyətlə dəvət olunmamışdı. Bu məsələ və qadınların iştirak etməməsi açıq şəkildə müzakirə edildi və tənqidlər səsləndirildi.

Bu görüşün sevindirici cəhətlərindən biri də o idi ki, bir-biri ilə küsülü olan və hətta üz-üzə gəlmək istəməyən şəxslər bir araya gələrək barışdılar və ortaq dialoqa başladılar.

Nəhayət, bir neçə saatlıq müzakirədən sonra iştirakçıların əksəriyyətinin səsi ilə bəyanat qəbul edildi və Cənubi Azərbaycan Müvəqqəti Sürgün Parlamenti elan olundu.

Parlamentin rəsmiləşməsi və müvəqqəti statusdan daimi statusa keçməsi üçün 9 nəfərlik işçi heyəti iki ay müddətinə seçildi. Qərara alındı ki, bu heyət iki ay ərzində böyük bir toplantının təşkili üçün siyasi-milli təşkilatlara, qadınlara və tanınmış milli fəallara müraciət etsin.

Heç bir təşkilatın üzvü olmasam da, milli fəal kimi parlamentin gələcəyinə böyük ümid bəsləyirəm. Əgər biz daxili çəkişmələri kənara qoysaq, davranışlarımızı daha demokratik etsək və elmi, siyasi, hüquqi və jurnalistik mütəxəssislərimizdən istifadə etsək, o zaman müsbət və səmərəli addımlar ata bilərik.

Fürsətdən istifadə edərək maliyyə məsələsi haqqında da bir neçə söz demək istəyirəm. Milli mübarizənin hərtərəfli və səmərəli olması üçün maddi imkanlara ehtiyac var. Maddi problemlər həll olunmazsa, milli mübarizə ciddi çətinliklərlə üzləşəcəkdir.

Bir tərəfdən şikayət edirik ki, bizi dəstəkləyən yoxdur, televiziya və digər təbliğat vasitələri üçün maddi imkanımız yoxdur, müxtəlif tədbirlər keçirmək üçün pul tapılmır, kitablarımızı çap etdirə bilmirik və s.

Digər tərəfdən isə, kimsə heç bir şərt qoymadan maddi və mənəvi dəstək vermək istəyəndə, şəxsi səbəblərlə onun köməyini dəyərdən salmağa çalışırıq.

Deyirik: niyə işimizə qarışır, məqsədi nədir, bəlkə bunun arxasında İranın kəşfiyyatı və ya başqa ölkələrin xüsusi xidmət orqanları dayanır? Mənim xəbərim olmadan belə bir toplantı necə təşkil oluna bilər?

Qeyd etmək lazımdır ki, Kopenhagen görüşündə iştirak edənlərin hamısı tanınmış və təcrübəli siyasi şəxslərdir. Onları həm İran kəşfiyyatı, həm də digər ölkələrin xüsusi xidmət orqanları tanıyır.

Bu görüşü “uşaq oyunu” adlandırmaq, iştirakçılardan üzr tələb etmək və heç bir sübut olmadan bu tədbiri Tehran rejiminin işi kimi təqdim etmək siyasi etik normaların pozulmasından başqa bir şey deyil.

Niyə ədalətsizlik edərək deyirsiniz ki, bu parlamenti cənublu azərbaycanlılar yox, şimallı İqbal Ağazadə  yaradıb? Niyə bəyanatı imzalayanları təhqir edirsiniz? Niyə tənqidçiləri alternativ parlament yaratmağa çağırırsınız?

10 ildir parlamentin yaradılmasından danışırıq, nəticə nə olub? Sözlə yanaşı əməl də olmalıdır.

Məncə, milli azadlıq mübarizəsinin inkişafı üçün kim olursa olsun — istər qaradərili, istər ağdərili, istər dindar, istər dinsiz, istər amerikalı, istər afrikalı, istər qadın, istər kişi — əgər səmimi şəkildə kömək etmək istəyirsə, bu köməyi qəbul etmək lazımdır.

Kopenhagen görüşü ilə bağlı olaraq qeyd edim ki, mən yol xərclərimi (təyyarə, taksi və qismən yemək) özüm ödədim və heç kimdən pul almadım.

Sonda bəzi tənqidlərə də toxunmaq istəyirəm. Tənqidləri iki yerə bölmək olar: haqlı və haqsız tənqidlər.

Haqlı tənqid ondan ibarətdir ki, Kopenhagen görüşünə bir çox tanınmış milli fəallar dəvət olunmamışdı. Bu, qəbul edilməlidir.

Haqsız tənqid isə parlament ideyasına qeyri-real yanaşanlardan gəlir. Onlar mühacirət şəraitini nəzərə almadan Qərb ölkələrinin parlament modelləri ilə müqayisə aparırlar. Halbuki indiki şəraitdə əsas məsələ parlamentin mahiyyəti və məqsədidir, forması yox.

Xaricdə təxminən bir milyon azərbaycanlı yaşayır, lakin onların böyük əksəriyyəti aktiv milli mübarizədən uzaqdır. Təxminən 100–150 nəfər fəal müxtəlif ölkələrdə səpələnmiş vəziyyətdə fəaliyyət göstərir.

Bu səbəbdən parlamentin formalaşması üçün ilk növbədə həmin fəallara müraciət etmək lazımdır. Müxtəlif çətinliklər nəzərə alınsa, belə toplantılarda 40–50 nəfərin iştirakı kifayət qədər hesab olunmalıdır.

Başqa sözlə, parlament məhz bu fəalların iştirakı ilə formalaşaraq rəsmi status qazana bilər.

 

-----------------

“Savalandan Şuşaya; bir sürgünün vəsiyyəti”

o gün uzun bir müddətdən sonran 85 yaşı olan, Avrupada sürgün həyat sürən əski bir dostumla görüşdüm. Bir kafeyə gedib qəhvə içib, xatirələrdən söhbətə başladıq. Sözlərinin arasında sürgün həyatın nə qədər acı olduğundan danışıb. Deyirdi:

“O gün tərəvəz bazarına getdim. Meyvələrə baxırdım. Satıcılardan birisi mənə balaca bir xiyar verib, onun dadına baxmağımı istədi. Xiyarın qoxusu məni 75 il geriyə qaytarıb, uşaqlıq zamanımı yada saldı. 8-9 yaşım var idi. Atam işdən evə gəlirkən bəzi vaxtlar özü ilə kiçik xiyarlar gətirib, onlardan birisini mənə verirdi. Xiyarın qoxusu həmin qoxu, dadı isə həmin dad idi. İstəmədən ata-anamı, evimizi və uşaqlıq zamanımı yada saldım. Ürəklənib, gözlərim yaşla doldu. Oradan uzaqlaşıb, sakit bir yerdə oturub, ağladım...

Tale belə gətirdi ki, cavanlıq zamanımda vətənimi tərk edib, Almanyaya gəldim. İranda olurkən, cəhalət, xurafat və şah rejimin siyasi təzyiqindən cana gəlmişdim. Avropada azad nəfəs ala bildim. Qorxmadan sözümü deyib, tənqidimi etdim. Özümü, özgələri, din- məzhəb və dövlət siyasətini sual altına aldım. Diktator şah rejiminin siyasətinə qarşı fəaliyyətə başladım. İran adlanan ölkədə dilimin, kulturumun Vətənim Azərbaycanın istemar şərayitindən qurtuluşunu istədim. Bu üçün vətənimə qayıda bilmədim. Ailəmdən, şəhərimdən, dost-tanışlarımdan ayrı düşdüm. Ata-anamdan vidalaşmadan öncə onları itirdim. İndi isə 85 yaşa çatmış bir insanam. Bilmirəm nə zaman bu dünyanı tərk edəcəyəm. Arzum budur öləndən sonra məni Almanyada yox bəlkə bölünmüş vətənim Azərbaycanda quylasınlar. Bu üçün vəsiyyət etmişəm, yandırılmış cəsədimin külünün bir hissəsini savalan dağın zirvəsindən əsən yellərə, bir parçasını isə Şuşanın torpağına versinlər...

----------------------

“Ədəbiyyat, kimlik və daxili sərhədlər”

Haqlıyam ya yox?

Bir neçə həftə öncə kiçik bir məclisdə qonaq idim. Bu məclisdə Ortadoğu ölkələrin mütəxəssisi olan dostum Profesor Şteinbax və 80-ci illərdən tanıdığım Kurt Şarf cənabları həyat yoldaşları ilə birlikdə var idilər. Kurt Şarfı 90-ci illərdən tanıyırdım. O bizim Alman-Azərbaycan kultur dərnəyinin məsullarından birisi olmuşdur.  Kurt Şarf, Məhəmməd Reza Pəhləvi hakimiyyəti dövrünün son illərində Tehranda “Qötə institutun” müavini olaraq, institut binasında ədəbiyyat və şairlər gecələri təşkil edirdi. Özü isə fars dilini yaxşı bilir və fars şairlərinin, yazarlarının əsərlərini də Alman dilinə tərcümə edir. Söhbətlər arası Kurtun həyat yoldaşı fars yazarlardan birisinin adın çəkib, onu tanıdığım və əsərlərindən oxuduğumu sual edir.

Deyirəm:

yox onu tanımıram və əsərlərini də oxumamışam! Bundan əlavə bacardığım qədər çalışıram fars dilini, fars ədəbiyyatını, fars musiqisini baykot edəm! Təəccüblə mənə baxıb:

-“nə üçün baykot? Fars dilində böyük şairlər var, gözəl əsərlər var! Əhməd Şamlunu hətmən tanıyırsınız! Baxın görün  nə gözəl şerləri var!!!Biz Tehranda yaşayan zaman, o, çox vaxtlar bizdə qonaq olub şerlərindən oxuyurdu!”

Deyirəm:

bilirsiniz, mən hamı dilləri sevirəm və hamı dillərə hörmət qoyuram. Lakin, Fars dili və fars ədəbiyyatı mənim dilim, mənim ədəbiyyatım deyil! Çox yazıqlar olsun bu dil Fars şovenizmin irəli sürdüyü kultur genosid və müstəmləkəçilik siyasətin xidmətindədir. Bu dil mənim dilimin, kulturumun və milli kimliyimin yox edilməsində çirkin rol oynayır. Bilirəm! dilin, şerin, musiqinin suçu yoxdur, lakin bunlar hamısı istemar vəsiləsinə çevrildikləri üçün, içərimdə bunlara qarşı mənfi hisslər yaranıb! Əhməd Şamludan danışırsız. Qoyun sizə bir xatirə deyim! Səhv etməsəm 1990-ci ildə Əhməd Şamlu Berlin şəhrində qonaq idi. Bu şəhərdə fəaliyyət edən fars kultur dərnəkləri onun üçün Berlin şəhrinin Fənni Universitəsində bir şer axşamı tərtib vermişdilər. Mən də bu şer axşamına gedib, Əhməd Şamlunu yaxından görüb və onun şerlərini eşitmək istəyirdim. Fənni Universitənin böyük salonu insanlarla dolu idi. Zənnimcə 500 -dən artıq insan var idi. Şamlu tribun dalısında oturub şerlərini oxumağa başladı. Onun fars dilində olan birinci şeri “Mən Bamdadəm” şer idi :

Məncə bu şer rasisti şerdir. Şamlu deyir:

 “...mən orta zəkalı, orta boy-buxunlu bir vətəndaşam! dədə-babalarım Kabul avarələrinin bir həlqəsindəndir! Kiçik adım ərəbcədir! Qəbilə adım isə türkcə!... Qəbilə adım tarixin utancığıdır! Və kiçik adımı sevmirəm!.....”. Şamlu bu şeri oxuyub qurtarandan sonra, salonda olanlar gürültülü alqışlarla ona öz sevinc və təşəkkürlərini bildirirlər. Mən isə heyrət dəryasına batıb, yerimdə quruyuram. Əcəba! Necə olur Türk qəbiləsi tarixin utancığı olsun? Öz-özümə deyirəm, ola bilsin sən şeri yaxşı başa düşməmisən!. Sonralar bu şer haqqında bir neçə tənqidi məqalələr görürəm. O cümlədən məşhur Əl- Ahvaz Ərəb yazıçısı Yusef əziziye Bəni Turufdən.  Əcəba! necə olur, belə böyük bir şair məhbbət, ədalət, dostluq və gözəllik yerinə Ərəb və Türkə qarşı həqarətli sözlər desin? Qəbul edin!, acı həqiqətdir, müasir fars ədəbiyyatı anti Ərəb və anti Türk sözlərlə doludur! Siz mənə deyin! Haqlıyam ya yox? Qisa bir sükütdan sonra, sözü dəyişib, başqa mətləblərə keçirik... 

-----------------------------

“Şirin və acı xatirələr hələ başa çatmayıb, hələ də davam edir; əgər ömür vəfa etsə, onları da qələmə alacağam.”

Əhməd ümid yəzdani (Azəroğlu)

Berlin May 2020